Bộ Hình thư năm 1042 thời Lý Thái Tông

Bối cảnh ban hành

Đại Việt sử ký toàn thư, qua đoạn dịch mà Dương Ngọc trích trong Tạp chí Hán Nôm, chép rằng trước đó việc kiện tụng trong nước phiền nhiễu, quan giữ luật câu nệ chữ nghĩa, cốt xử cho khắc nghiệt, nhiều người bị oan^[1]. Vua Lý Thái Tông thương xót, sai Trung thư san định luật lệnh, châm chước cho hợp thời, chia theo môn loại, viết thành điều khoản và làm thành sách Hình thư của một triều đại để người xem dễ hiểu^[1]. Sách làm xong thì xuống chiếu ban hành, dân thấy tiện; vì phép xử án trở nên rõ ràng, nhà vua đổi niên hiệu là Minh Đạo và cho đúc tiền Minh Đạo^[1]. Cùng bài ấy ghi việc ban hành vào tháng 10 năm Nhâm Ngọ (1042), thuộc niên hiệu Càn Phù Hữu Đạo^[1]. Trang của Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long ghi niên hiệu Minh Đạo kéo dài từ 1042 đến 1044^[3].

Người soạn, tên gọi và số quyển

Sử cũ chỉ nói nhà vua giao cho Trung thư; cả Tạp chí Tòa án lẫn Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long đều không nêu tên người soạn^[2][3]. Tạp chí Tòa án, dẫn Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú, cho biết sách có 3 quyển^[2]. Cần phân biệt với những bộ luật về sau. Theo Toàn thư, năm 1230 vua Trần Thái Tông cho soạn Quốc triều thông chế gồm 20 quyển^[1][4]; năm 1341 vua Trần Dụ Tông sai Trương Hán Siêu và Nguyễn Trung Ngạn biên soạn Hoàng triều đại điển và khảo soạn một bộ Hình thư khác để ban hành^[1]. Các bộ luật Lý – Trần ấy đều thất truyền, và hiểu biết hiện nay chỉ dựa vào vài dòng ngắn trong một số sách sử^[1]. Bộ luật xưa nhất còn giữ đầy đủ là Quốc triều hình luật thời Lê, gồm 13 chương, 722 điều^[1].

Chính vì văn bản gốc không còn nên giới nghiên cứu phải thận trọng với những văn bản được gán cho luật thư cổ. Liao Xiaoying và Nguyễn Tuấn Cường (Tạp chí Hán Nôm, 2025) chứng minh bản Quốc triều thông chế ký hiệu A.2111 ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm, dù có dòng niên đại thời Trần, thực chất là ngụy thư biên từ một sách soạn năm 1842 dưới triều Nguyễn^[4].

Nội dung được dẫn lại

Vì văn bản không còn, nội dung chỉ được hình dung qua những dòng sử chép. Tạp chí Tòa án tóm tắt bộ luật gồm các quy định về tổ chức triều đình, quân đội và quan lại, hình phạt đối với hành vi nguy hại cho xã hội, việc sở hữu và mua bán đất đai, tài sản, cùng thuế; trong đó cho phép thu thêm một khoản gọi là "hoành đầu", thu quá mức thì bị xử như trộm^[2]. Bài này cũng nhắc danh mục mười tội nặng (thập ác) không được nộp tiền chuộc, và việc cho người già, trẻ nhỏ, người tàn tật nộp tiền thay hình phạt^[2]. Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long ghi nhận việc nộp tiền chuộc cho tội nhẹ và nhấn mạnh nhà vua không nặng về hình phạt mà coi trọng việc cảm hóa dân^[3].

Tạp chí Tòa án còn dẫn các quy định riêng lẻ mà Toàn thư chép năm 1043: trộm lúa bị đánh 100 trượng; bán con trai nhà lương dân làm nô bị đánh 100 trượng và thích chữ vào mặt; lính trốn quá một năm bị đánh 100 trượng và thích chữ^[2]. Bài báo không phân biệt rõ điều nào thuộc chính bộ Hình thư năm 1042, điều nào là lệnh ban thêm về sau, nên phần này nên đọc như bức tranh luật pháp thời Lý Thái Tông chứ không phải mục lục của bộ sách^[2].

Những cách đánh giá

Nhiều nguồn gọi Hình thư là bộ luật thành văn đầu tiên của nước ta^[1][2][3]. Dương Ngọc viết rằng nhờ sử sách mà biết bộ luật thành văn đầu tiên của Đại Việt có từ thời Lý, thế kỷ XI^[1]. Tạp chí Tòa án gọi đó là bộ luật hình sự đầu tiên, nhưng không cho biết trước đó có luật nào hay không, nên cách nói "đầu tiên" nên hiểu là đầu tiên được sử ghi lại^[2]. Về tác dụng, bài này dẫn Trần Quốc Vượng và Hà Văn Tấn (1960) cho rằng bộ luật bảo vệ nhà nước phong kiến và tầng lớp quý tộc nhưng cũng góp phần ổn định xã hội, bảo vệ nông nghiệp^[2]. Phan Huy Chú nhận xét hình luật nhà Lý có lỗi ở chỗ khoan rộng, còn nhà Trần thì nghiêm khắc^[1]; còn Ngô Sĩ Liên, theo quan điểm Nho giáo, chê Lý Thái Tông khoan dung vì ảnh hưởng đạo Phật^[2].

Về nguyên nhân bộ luật mất, một số bài phổ thông, trong đó có trang của Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long, viết rằng "giặc phương Bắc" đã cướp và tiêu hủy, nhưng không nêu năm xảy ra và không dẫn sử liệu^[3]; Dương Ngọc chỉ ghi bộ sách nay chỉ còn được nhắc trong sử^[1]. Bài này vì vậy không khẳng định nguyên nhân.