Quốc hiệu Đại Việt (1054)

Mốc 1054 theo sử cũ

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, năm Giáp Ngọ 1054, vua Lý Thánh Tông lên ngôi và đặt quốc hiệu là Đại Việt; Bảo tàng Lịch sử quốc gia từng trưng bày mộc bản phục chế của bộ sử này có chép việc đó^[3]. Wikipedia tiếng Việt cho biết Lý Thái Tông mất ngày 1 tháng 10 âm lịch (3/11/1054), Thái tử Nhật Tôn nối ngôi và lấy niên hiệu đầu là Long Thụy Thái Bình; theo bài ấy, ngay sau khi lên ngôi ông đổi tên nước từ Đại Cồ Việt thành Đại Việt^[4]. Trước đó, từ Đinh Bộ Lĩnh, quốc hiệu theo sử cũ là Đại Cồ Việt. Cả hai chữ Đại và Cồ đều có nghĩa "lớn", nên đổi sang Đại Việt là bỏ chữ Cồ đi, còn chữ Đại đứng trước chữ Việt^[5].

Đại Việt qua các thời kỳ

Báo Nhân Dân, dựa vào trưng bày của Bảo tàng Lịch sử quốc gia năm 2019, tóm tắt rằng quốc hiệu này tồn tại 723 năm, đến năm 1804, và được dùng trong thời Lý, Trần, Hậu Lê, Mạc, Tây Sơn cùng ba năm đầu nhà Nguyễn^[3]. Con số 723 có thể hiểu là khoảng 750 năm trừ giai đoạn gián đoạn, vì chính các nguồn ghi quốc hiệu bị gián đoạn 27 năm, từ 1400 đến 1427, thời nhà Hồ và thuộc Minh^[3][5]. Năm 1400, Hồ Quý Ly đổi quốc hiệu thành Đại Ngu, nghĩa là "đất nước yên vui" theo bài báo trên; tên này được dùng đến khi nhà Hồ thất bại trước nhà Minh năm 1407^[3]. Nhà Minh cai trị đến năm 1427, và năm 1428 Lê Lợi lấy lại tên Đại Việt^[5].

Theo Wikipedia tiếng Việt, tên Đại Việt vẫn giữ trong các thời kỳ chia cắt lâu dài như Nam – Bắc triều (1533–1592) và phân tranh Trịnh – Nguyễn (1627–1786)^[5]. Đến năm 1804, vua Gia Long đổi tên nước thành Việt Nam, rồi năm 1838 đổi thành Đại Nam; hai quốc hiệu này có bài riêng trong dòng thời gian^[3][5].

Lý Thánh Tông có thật sự đặt tên Đại Việt?

Cách hiểu quen thuộc dựa vào Toàn thư, bộ sử do Ngô Sĩ Liên biên soạn ở thế kỷ XV. Chính vì thế, theo Đinh Văn Tuấn, các nhà sử học từ trước đến nay mặc nhiên thừa nhận rằng năm 1054 vua Lý Thánh Tông đặt tên nước là Đại Việt^[2]. Tuy vậy gần đây có hai hướng nghi ngờ.

Hướng thứ nhất từ khảo cổ học. Nhà nghiên cứu Polyakov A. B. (Đại học Tổng hợp Quốc gia Matxcơva) dẫn bộ Khảo cổ học Việt Nam tập III: ở Hoa Lư có rất nhiều viên gạch in nổi dòng chữ "Đại Việt quốc quân thành chuyên", được xác định là gạch thời Đinh, trong khi không tìm thấy viên gạch nào ghi "Đại Cồ Việt"^[1]. Ông cũng lưu ý rằng tên Đại Cồ Việt mới thấy trong các sử liệu từ thế kỷ XV, như tác phẩm của Nguyễn Trãi và Toàn thư, còn Việt sử lược hay Lĩnh ngoại đại đáp của Chu Khứ Phi, tác giả Trung Hoa thế kỷ XII, không nhắc đến^[1]. Từ đó ông đề xuất giả thuyết rằng quốc hiệu Đại Việt đã có từ thế kỷ X, nhà Đinh và Tiền Lê có thể che giấu nó vì không muốn làm xấu quan hệ với nhà Tống, và Lý Thánh Tông chỉ là người chính thức công bố trong quan hệ ngoại giao^[1]. Cũng theo Polyakov, Chu Khứ Phi viết rằng Lý Thánh Tông tự ý tuyên bố quốc hiệu Đại Việt, nhưng câu ấy chưa cho biết đây là tên mới hay tên đã có từ trước^[1].

Hướng thứ hai từ thư tịch Việt – Hoa. Đinh Văn Tuấn, trong bài "Quốc hiệu nhà Lý" (2017), cho rằng thời Lý trong nước vẫn thường xưng nước mình là Việt, Đại Việt, Cự Việt hay Nam Việt, những tên đã dùng ở các triều trước, và rằng Lý Thánh Tông chưa từng đặt một quốc hiệu mới vào năm 1054 như Toàn thư chép^[2]. Bài này chỉ đọc được phần tóm tắt, nên bài viết không trình bày lập luận chi tiết.

Cách đọc thận trọng

Hai ý kiến trên đều mới, chưa thành chuẩn mực. Chính Polyakov thừa nhận phần lớn nhà nghiên cứu Việt Nam và nước ngoài chưa chấp nhận kết luận của ông, và hai bộ Lịch sử Việt Nam xuất bản năm 2012 và 2013 vẫn ghi năm 968 Đinh Bộ Lĩnh đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt^[1]. Điều các nguồn cùng thừa nhận là sử liệu Việt và Trung đều gắn tên Đại Việt với thời Lý Thánh Tông; điều còn bỏ ngỏ là đó là một lần đổi tên chính thức hay là việc công bố một tên đã có. Vì vậy mốc 1054 trong bài này là mốc truyền thống theo Toàn thư, nên hiểu là thời điểm quốc hiệu Đại Việt bắt đầu được sử cũ ghi nhận, không phải kết luận cuối cùng về nguồn gốc cái tên.