Chùa Phật Tích (Vạn Phúc tự, Bắc Ninh)

Vị trí và tên gọi

Chùa Phật Tích (Phật Tích tự), còn gọi là chùa Vạn Phúc (Vạn Phúc tự), nằm ở sườn phía nam núi Phật Tích, tên khác là núi Lạn Kha hoặc núi Tiên Du, thuộc xã Phật Tích (huyện Tiên Du cũ), tỉnh Bắc Ninh^[1][6]. Bài trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học cho biết chùa được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa năm 1962 theo Quyết định số 313/VH-VP của Bộ Văn hóa, rồi được Thủ tướng công nhận là di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2408/QĐ-TTg ngày 31/12/2014^[1].

Khởi dựng thời Lý

Theo tài liệu cổ mà bài trên dẫn lại, chùa khởi dựng năm Long Thụy Thái Bình thứ 4 (1057) dưới triều vua Lý Thánh Tông. Năm 1066 nhà vua cho xây một tòa tháp cao; khi tháp đổ, người ta thấy bên trong một pho tượng A Di Đà bằng đá xanh nguyên khối, bên ngoài dát vàng, nên xóm Hỏa Kê cạnh chùa được đổi tên thành thôn Phật Tích^[1]. Bài cũng chép việc năm 1071 nhà vua viết chữ “Phật” dài khoảng 5 m rồi sai khắc vào đá trên sườn núi, và nói nguyên phi Ỷ Lan có đóng góp quan trọng lúc đầu^[1]. Đó là những chi tiết từ ghi chép cổ và truyền khẩu; trong các nguồn đã đọc, chỉ bài này nêu chúng, nên cần đọc với sự dè dặt.

Phần chứng cứ vật chất thì cụ thể hơn. Tháng 4/2001, khi dân xã cải tạo ao sen trước giếng Rồng, người ta phát hiện một giếng cổ thời Lý đường kính 0,80 m, sâu 1,5 m, thành kè đá. Cùng chỗ có hai viên gạch ghi niên đại thời Lý Thánh Tông (năm 1057 và 1065), một vò sành, một tượng mào chim phượng bằng đất nung và mảnh lá đề đất nung trang trí hình rồng do tiến sĩ Tống Trung Tín, khi đó là Phó viện trưởng Viện Khảo cổ học, nhận định; bài báo coi đây là phát hiện quan trọng vì mới tìm thấy hai giếng cổ thời Lý^[3]. Cũng theo lời ông Tín được tạp chí kể trên dẫn lại, kiến trúc sư người Pháp Louis Bezacier, trước năm 1945, từng khai quật nền chùa, thấy nền tháp thời Lý còn nguyên dưới lòng chùa, đo vẽ kỹ rồi lấp lại để giữ nguyên trạng^[1]. Wikipedia tiếng Việt mô tả nền tháp ấy hình vuông cạnh 9,1 m, tường dày trung bình khoảng 2,4 m^[6].

Thời Trần và thời Lê

Cũng theo bài của Tạp chí Nghiên cứu Phật học, vua Trần Nhân Tông cho dựng ở chùa một thư viện lớn và cung Bảo Hoa, rồi soạn tập thơ Bảo Hoa dư bút gồm 8 quyển; vua Trần Nghệ Tông chọn Phật Tích làm nơi tổ chức khoa thi Thái học sinh^[1]. Năm Chính Hòa thứ 7 (1686) đời Lê Hy Tông, chùa được xây lại với quy mô lớn và đổi tên là Vạn Phúc tự. Người có công là bà chúa Trần Ngọc Am, cung tần của chúa Thanh Đô vương Trịnh Tráng, sau khi rời phủ chúa về tu ở đây; bia “Vạn Phúc đại thiền tự bi” cùng năm tả cảnh chùa với mười con thú đá bày trước thềm^[1].

Sân sau chùa còn một vườn tháp mộ các nhà sư từng trụ trì. Báo Pháp luật Việt Nam và VnExpress ghi 32 ngọn bằng gạch hoặc đá, phần lớn dựng vào thế kỷ XVII, lớn nhất là tháp Phổ Quang cao 5,10 m^[2][3]. Tạp chí Nghiên cứu Phật học lại ghi 34 tháp (9 tháp đá xanh, 25 tháp gạch) và xếp phần lớn vào thế kỷ XVIII – XIX^[1].

Tượng A Di Đà và bộ mười linh thú

Pho tượng A Di Đà là hiện vật nổi tiếng nhất của chùa: tạc bằng đá xanh nguyên khối, ngồi kiết già trên tòa sen, cao 1,85 m, tính cả bệ là 2,77 m, mang phong cách điêu khắc thời Lý^[2]. Wikipedia tiếng Việt ghi số đo hơi khác (1,86 m; cả bệ 2,69 m)^[6]. Báo Pháp luật Việt Nam kể rằng trong kháng chiến chống Pháp, pho tượng bị dùng làm bia tập bắn, thân đầy vết đạn và đầu bị gãy; một cụ già trong làng đem cất đầu và thân về nhà, lau rửa bằng nước giếng Rồng, rồi trả lại chùa khi hòa bình, sau đó tượng được sửa lại như cũ^[2]. Một số nhà nghiên cứu cho rằng tượng có thể từng cao hơn, hoặc phần chạm rồng trên bệ được thêm từ thời Lê, nhưng chính bài báo gọi đó là những giả thuyết chưa chứng minh^[2]. Báo Thanh tra liệt kê tượng trong số 30 hiện vật được Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân công nhận bảo vật quốc gia đợt 1 ngày 1/10/2012^[4]; Tạp chí Nghiên cứu Phật học lại ghi năm 2013^[1].

Bộ tượng mười linh thú gồm năm cặp ngựa, tê giác, trâu, voi, sư tử, xếp đối xứng trước hành lang tòa Tam bảo, được Báo Văn hóa đưa tin trong danh sách bảo vật quốc gia đợt 6 ngày 29/12/2017^[1][5]. Bài trên tạp chí cho biết tượng voi bị cụt tai và ngà, và gán chuyện này cho việc quân Pháp chiếm đóng chùa năm 1952^[1].

Chiến tranh, trùng tu và hiện trạng

Các nguồn đều nói chùa bị tàn phá nặng trong kháng chiến chống Pháp, nhưng nêu mốc khác nhau: tạp chí Nghiên cứu Phật học và VnExpress ghi chùa bị quân Pháp đốt năm 1947, còn riêng tạp chí còn nhắc việc Pháp chiếm đóng chùa năm 1952^[1][3]. Sau hòa bình, năm 1959 Bộ Văn hóa cho dựng lại ba gian chùa nhỏ để đặt pho tượng A Di Đà^[1]. Nền chùa thời Lý được mô tả gồm bốn cấp: cấp một là khu cổng với hai ao như hai “mắt rồng” và một giếng rồng; cấp hai dài 58 m, cao 3,7 m, nơi có tam quan và gác chuông; cấp ba dài 58 m, rộng 62 m, cao 5 m, là nền chùa chính; cấp bốn là vườn tháp^[1]. Hiện chùa có tiền đường 7 gian, chính điện 5 gian, nhà Tổ 8 gian và nhà Mẫu 7 gian^[1]. Trên đỉnh núi, một pho tượng Phật A Di Đà mới bằng đá, cao 27 m (30 m kể cả bệ), đã được dựng, tách biệt với pho tượng thời Lý^[1].

Truyền thuyết và lễ hội

Phật Tích gắn với nhiều truyền thuyết, tiêu biểu là chuyện Từ Thức gặp tiên và hội xem hoa mẫu đơn vào ngày mùng 4 tháng Giêng^[1]. Wikipedia tiếng Việt cho biết hội có thêm các trò như đấu vật, đánh cờ, đu và hát quan họ^[6].