Trần Nhân Tông (1258–1308): vua nhà Trần, Thái thượng hoàng và Sơ tổ Trúc Lâm

Gia thế và những năm làm vua

Trần Nhân Tông tên thật là Trần Khâm, con trưởng của Trần Thánh Tông và Nguyên Thánh Thiên Cảm hoàng hậu^[3]. Ông sinh năm Mậu Ngọ 1258; vi.wikipedia ghi ngày 11 tháng 11 âm lịch, tương ứng 7 tháng 12 năm 1258 dương lịch^[7]. Theo Nguyễn Hùng Hậu và Báo Văn hóa, ông được lập Hoàng thái tử năm 16 tuổi (1274)^[1][4]. Tạp chí Tòa án ghi ngày 22 tháng 10 năm Mậu Dần (1278) ông được vua cha truyền ngôi, còn Thánh Tông làm Thái thượng hoàng và cùng trị vì đến khi mất năm 1290^[3]. Vì vậy số năm trị vì được tính khác nhau: 1278–1293 (15 năm) trong bài của Báo Văn hóa, 1279–1293 (14 năm) trong bài của Nguyễn Hùng Hậu^[1][4].

Triều ông trùng với cuộc đối đầu với đế chế Mông – Nguyên. Theo Tạp chí Tòa án, sau khi ông lên ngôi, Hốt Tất Liệt sai sứ lấy cớ ông "không xin mệnh mà tự lập" để ép sang chầu; ông tiếp đãi sứ tử tế nhưng không sang^[3]. Nguyễn Hùng Hậu và Báo Văn hóa nhắc hội nghị Bình Than (1282), hội nghị Diên Hồng (1284) và việc giao Trần Quốc Tuấn thống lĩnh toàn quân; hai cuộc kháng chiến năm 1285 và 1287–1288 đều kết thúc bằng thắng lợi của Đại Việt^[1][4]. Sau chiến thắng, theo Tạp chí Tòa án, ông ra lệnh đại xá, miễn tô thuế cho vùng chiến tranh và giảm cho các vùng khác^[3]. Bài này còn kể vụ quan Phí Mạnh (1292), bị xử nghiêm rồi sau được dân khen thanh liêm^[3].

Nhường ngôi, Vũ Lâm và Yên Tử

Năm 1293 ông nhường ngôi cho Trần Thuyên (Anh Tông) và làm Thái thượng hoàng^[2][6]; vi.wikipedia ghi ngày 9 tháng 3 âm lịch năm Quý Tỵ, tức 16 tháng 4 năm 1293^[7]. Điểm các nguồn chưa khớp là thời điểm ông xuất gia. Nguyễn Hùng Hậu (2025) dẫn Toàn thư: năm 1294 ông đến hành cung Vũ Lâm (Hoa Lư, Ninh Bình), mùa hè năm 1295 trở về kinh vì "đã xuất gia ở hành cung Vũ Lâm"; từ đó ông cho rằng Nhân Tông tu ở Vũ Lâm ít nhất năm năm trước khi lên Yên Tử năm 1299, và bác quan điểm của Nguyễn Lang rằng việc xuất gia thật sự chỉ diễn ra năm 1299, còn thời Vũ Lâm chỉ là "thực tập xuất gia"^[2]. Báo Nhân Dân ghi ông thọ giới ở Vũ Lâm mùa thu 1294 và đến tháng 8 năm 1299 mới chính thức rời triều lên Yên Tử^[6]; Báo Lào Cai và Tạp chí Tòa án lấy mốc 1299, còn vi.wikipedia chỉ nêu 1294^[5][3][7]. Chính tác giả bài về Vũ Lâm cũng thừa nhận đây là suy luận từ một dòng Toàn thư không ghi rõ ngày thọ giới^[2].

Từ tháng 8 năm 1299, ông lên Yên Tử tu khổ hạnh với pháp danh Hương Vân Đại Đầu Đà, về sau còn được gọi là Trúc Lâm Đại sĩ và Giác hoàng Điều ngự^[3][4][6]. Báo Nhân Dân kể ông mở ba giới đàn ở chùa Chân Giáo (trong hoàng cung), chùa Báo Ân (Siêu Loại) và chùa Phổ Minh (Thiên Trường), rồi có chuyến sang Chiêm Thành từ tháng 3 đến tháng 11 năm 1301^[6]. Bức tranh Trúc Lâm Đại sĩ xuất sơn đồ, vẽ năm 1363, mô tả cảnh ông xuống núi năm 1304 truyền giới cho Anh Tông; Nguyễn Hùng Hậu lưu ý tranh ra đời sau sự việc khoảng 60 năm^[2]. Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử do ông lập, với Pháp Loa là tổ thứ hai và Huyền Quang là tổ thứ ba^[6].

Tác phẩm còn lại

Theo bài của Thánh Nghiêm trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học, Cư trần lạc đạo phú là bài phú Nôm mười hội, được cho là viết trong khoảng 1293–1300 khi ông đã nhường ngôi; bản in xưa nhất được biết là bản năm 1745, theo Lê Mạnh Thát^[8]. Cũng bài ấy cho biết, theo Thơ văn Lý – Trần, các tác phẩm còn lại của ông gồm 32 bài thơ, hai bài phú Nôm, một bài minh, một bài tán và 22 văn bản văn xuôi, còn các tập như Đại hương hải ấn thi tập, Tăng già toái sự, Thạch thất mỵ ngữ, Trung hưng thực lục chỉ được nhắc tên^[8].

Qua đời và nơi lưu xá lợi

Theo Báo Văn hóa, tháng Giêng năm 1308 ông truyền tổ vị cho Pháp Loa tại chùa Siêu Loại, rồi hóa Phật ở am Ngọa Vân trên Yên Tử^[4]. Ngày mất được ghi khác nhau: mùng 1 tháng 11 năm Mậu Thân (1308) theo Báo Lào Cai và Báo Văn hóa, ngày 3 tháng 11 theo Nguyễn Hùng Hậu (2026), còn vi.wikipedia chỉ ghi ngày dương lịch 16 tháng 12 năm 1308^[1][4][5][7]. Tuổi thọ cũng vậy: Báo Lào Cai và Nguyễn Hùng Hậu ghi 51 tuổi theo cách tính cả năm sinh, trong khi vi.wikipedia ghi 50^[1][5][7].

Về nơi lưu xá lợi, Báo Văn hóa cho biết xá lị được rước về tháp ở chùa Tư Phúc trong cấm thành Thăng Long rồi chia đi nhiều nơi^[4]. Nguyễn Hùng Hậu ghi ông được an táng ở Đức Lăng, còn vi.wikipedia nêu lăng Quy Đức ở phủ Long Hưng và nhắc cả bảo tháp Huệ Quang ở Yên Tử, chùa Phổ Minh ở Thiên Trường^[1][7]. Các nơi này chưa được đối chiếu với nhau; mô tả trên Wikimedia Commons ghi tháp Huệ Quang, trước chùa Hoa Yên, đặt một phần xá lợi của ông.

Cách đánh giá

Nguyễn Hùng Hậu viện lời Ngô Sĩ Liên đánh giá ông bằng bốn chữ nhân, minh, anh, võ, và gọi ông là "linh hồn" của các cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông; đó là nhận định của tác giả, không phải kết luận chung của giới sử học. Chính ông cũng nói bài mình chỉ mang tính gợi mở, những câu hỏi như vì sao ông xuất gia sớm vẫn cần các chuyên đề riêng^[1].