Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam

Giới thiệu

Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam là lễ hội tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ tại miếu Bà dưới chân núi Sam và khu vực bệ đá thờ Bà trên núi, ở thành phố Châu Đốc, An Giang. Theo hồ sơ UNESCO, lễ hội do các cộng đồng Kinh, Khmer, Chăm và Hoa ở Châu Đốc cùng thực hành, gồm các nghi lễ tôn giáo và diễn xướng nhằm bày tỏ lòng biết ơn Nữ thần Xứ sở, vị thần được tin là ban sự bảo hộ, thịnh vượng, sức khỏe và bình an^[1]. Năm 2024, lễ hội được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại^[1].

Nguồn gốc và truyền thuyết

Theo truyền thuyết được báo chí thuật lại, cách đây hơn hai trăm năm núi Sam còn hoang vu, dân làng lên núi phát hiện một pho tượng cổ ngồi trên bệ đá sa thạch. Nhiều người khiêng nhưng không nhấc nổi tượng; theo lời kể, một bé gái mách bảo nên chọn chín cô gái trẻ để rước tượng xuống núi. Các cô gái khiêng tượng nhẹ nhàng, nhưng đến chân núi tượng trở nên nặng, nên dân làng hiểu rằng Bà muốn ngự tại đó và lập miếu thờ^[3]. Cũng theo báo chí, các nhà khảo cổ học dựa vào chất liệu và hình dáng cho rằng pho tượng là tác phẩm điêu khắc có từ thời trung cổ^[3].

Bà Chúa Xứ được mô tả là một vị thánh Mẫu trong tín ngưỡng thờ nữ thần, che chở và phù trợ dân chúng. Báo chí nhận định lễ hội là sự kế thừa, tiếp thu và tích hợp tín ngưỡng thờ Mẫu của các dân tộc Việt, Chăm, Khmer và Hoa trong quá trình khai phá vùng đất Nam Bộ^[2].

Thời gian và địa điểm

Hồ sơ UNESCO ghi lễ hội diễn ra từ ngày 22 đến ngày 27 tháng 4 âm lịch^[1], khớp với các bài báo năm 2020 và 2024^[3][2]. Một thông tin của chính quyền địa phương năm 2026 lại ghi lễ hội từ 21 đến 27 tháng 4 âm lịch, tại Khu du lịch quốc gia Núi Sam, phường Vĩnh Tế, tỉnh An Giang^[5].

Các nghi lễ chính

Theo báo chí, lễ hội gồm lễ phục hiện rước tượng Bà từ đỉnh núi Sam xuống miếu, lễ tắm Bà, lễ thỉnh sắc thần ông Thoại Ngọc Hầu và hai vị phu nhân, lễ Túc yết, lễ Xây chầu, lễ Chánh tế và lễ Hồi sắc^[3]. Hồ sơ UNESCO nêu các thành phần chủ chốt là rước kiệu, lễ tắm tượng để thay y phục, trang sức của tượng, cùng việc chuẩn bị và dâng lễ vật^[1].

Về trình tự, báo chí ghi lễ phục hiện vào ngày 22 tháng 4; lễ tắm Bà vào đêm 23 rạng sáng 24; lễ Túc yết và lễ Xây chầu, được gọi là hai lễ chính, vào đêm 25 rạng sáng 26 với nghi thức cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và dân chúng khỏe mạnh; lễ hội kết thúc ngày 27 tháng 4 sau lễ Chánh tế và lễ Hồi sắc^[3]. Một kế hoạch năm 2020 ghi lễ thỉnh sắc ông Thoại Ngọc Hầu diễn ra chiều 25 tháng 4 và lễ Chánh tế lúc 4 giờ ngày 27 tháng 4, tuy giờ giấc có thể thay đổi theo từng năm^[4].

Phần hội và sự tham gia của các cộng đồng

Từ khi được công nhận là lễ hội cấp quốc gia, ngoài phần lễ truyền thống, ban tổ chức còn tổ chức các chương trình sân khấu hóa, tuần lễ văn hóa – thể thao, trò chơi dân gian, trình diễn văn nghệ dân tộc và múa lân – sư – rồng^[3]. Theo UNESCO, ban quản trị được cử ra điều phối lễ hội, và mỗi cộng đồng đảm nhận một phần của sự kiện; cách làm này thể hiện sự hòa hợp của các cộng đồng cùng chia sẻ một địa bàn và những tín ngưỡng tương đồng^[1].

Giá trị và bảo tồn

Năm 2001, lễ hội được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận là lễ hội cấp quốc gia; ngày 19/12/2014, lễ hội được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thuộc loại hình lễ hội truyền thống^[3]. Danh mục của Cục Di sản văn hóa ghi mục số 79, Quyết định số 4205/QĐ-BVHTTDL ngày 19/12/2014, địa điểm là phường Núi Sam, thành phố Châu Đốc, tỉnh An Giang (tên gọi trước sáp nhập)^[6]. Tháng 12/2024, tại kỳ họp lần thứ 19 của Ủy ban Liên Chính phủ (kỳ họp do đại biểu Paraguay chủ trì), lễ hội được thông qua ghi danh vào Danh sách đại diện; báo chí cho biết đây là di sản văn hóa phi vật thể thứ 16 của Việt Nam được UNESCO ghi danh^[2]. Theo UNESCO, lễ hội còn là dịp truyền đạt các giá trị chung, tôn vinh vai trò của phụ nữ trong xã hội và tưởng nhớ công lao của tiền nhân đối với lịch sử đất nước^[1].