Lễ hội đua bò Bảy Núi (An Giang)

Nguồn gốc và ý nghĩa

Hội đua bò Bảy Núi là lễ hội nông nghiệp truyền thống của đồng bào Khmer ở vùng Bảy Núi (Tri Tôn, Tịnh Biên, tỉnh An Giang). Người Việt cũng tham gia từ lâu, và nhiều đôi bò đến từ các tỉnh khác ở Đồng bằng sông Cửu Long, thậm chí từ Campuchia^[2].

Theo Báo Nhân Dân, hội bắt nguồn từ tục "bừa công quả": vào mùa cấy, bà con đưa bò đến cày bừa miễn phí cho ruộng của chùa trong phum, sóc. Cày xong, mọi người tự thúc bò chạy để so tài, gọi là "bừa đua". Các sư sãi đứng ra tổ chức và treo thưởng cho đôi bò cày giỏi, chạy nhanh, phần thưởng là dây nài khớp bạc hoặc vòng lục lạc; từ đó hoạt động mở rộng thành ngày hội của cộng đồng Khmer^[3]. Một vị hòa thượng được VietnamPlus dẫn lại cũng cho rằng hội xuất phát từ sinh hoạt lao động và phong tục của người Khmer, ban đầu là các cuộc thi bò kéo cày giúp chùa^[4]. Hội gắn với nghề trồng lúa nước và truyền thống Phật giáo Nam tông, đề cao tính gắn kết cộng đồng^[3].

Thời gian và địa điểm

Hội thường được tổ chức vào dịp lễ Sene Dolta, lễ cúng ông bà của người Khmer Nam Bộ, kéo dài từ ngày 29 tháng 8 đến mùng 1 tháng 9 âm lịch^[2]. Đây là lúc nông nhàn, trùng với vụ lúa thu đông^[3]. Ngày hội đua thay đổi theo từng năm: hội đua cấp tỉnh lần thứ 28 diễn ra ngày 14 tháng 10 năm 2023 tại Khu thể thao - du lịch Tà Pạ - Soài Chek, xã Núi Tô, huyện Tri Tôn^[2]; lần thứ 31 diễn ra ngày 10 tháng 10 năm 2026 tại sân đua ở xã An Cư, trong dịp lễ Sen Dolta của đồng bào Khmer Nam Bộ^[4]. Từ năm 1992, hai huyện Tri Tôn và Tịnh Biên luân phiên đăng cai tổ chức^[1].

Thể lệ và cách thi

Sân đua là một thửa ruộng hình chữ nhật, được nạo sâu khoảng 10 cm rồi bơm nước ngập 5 - 10 cm. Các đôi bò thi đấu từng đôi một theo thể thức loại trực tiếp cho đến khi còn hai đôi cuối^[2]. Mỗi lượt gồm vòng hô, giúp bò làm quen mặt sân và lấy đà, và vòng thả, khi các đôi bò dồn sức tăng tốc về đích^[4].

Người điều khiển (còn gọi là nài hoặc tài xế) đứng trên dàn bừa và dùng roi xalul làm từ cây tầm vông, dài khoảng 70 - 80 cm, đầu roi gắn vật nhọn^[1][2]. Đôi bò chạy ra khỏi đường đua, hoặc người điều khiển bị ngã khỏi dàn bừa, sẽ thua dù về đích trước^[2].

Để chuẩn bị, chủ bò đưa bò đi tập khoảng hai tháng trước ngày thi. Bò được chọn theo thể trạng như dáng cao, chân chắc, móng nhỏ, gân to, thịt săn và sừng cân đối; bò tơ 5 - 6 tuổi bắt đầu được huấn luyện và có thể thi đấu khoảng tám năm. Khâu chăm sóc gồm giăng mùng chống muỗi, cho ăn trứng gà và cỏ non, phơi nắng để quen nhiệt, tập chạy nhiều vòng và làm quen với tiếng ồn, đám đông^[2].

Quy mô và hoạt động kèm theo

Hội đua năm 2023 có 56 đôi bò từ An Giang và Kiên Giang^[2]; năm 2026 có 64 đôi bò từ các xã, phường trong tỉnh, với giải nhất, nhì, ba, các giải khuyến khích cho đôi bò vào tứ kết và giải người điều khiển bò xuất sắc nhất^[4]. Hội do Sở Văn hóa, Thể thao tỉnh phối hợp với Báo và Phát thanh - Truyền hình An Giang tổ chức, kèm văn nghệ và giới thiệu sản phẩm OCOP, nông sản, ẩm thực địa phương^[4]. Theo Báo Văn hóa, mỗi năm hội đón hàng chục nghìn du khách và đã trở thành nét đặc sắc trong sản phẩm du lịch Bảy Núi^[1].

Giá trị và bảo tồn

Ngày 19 tháng 1 năm 2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa Hội đua bò Bảy Núi vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[3]. Ngày 27 tháng 2 năm 2020, Ủy ban nhân dân tỉnh An Giang phê duyệt đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản giai đoạn 2020 - 2025, gồm nghiên cứu, số hóa tư liệu, phục hồi nghi lễ liên quan và xây dựng tiêu chí bảo tồn giống bò đua^[2]. Theo Báo Nhân Dân, định hướng là nâng hội thành hội đua bò của đồng bào Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu Long, tiến tới hội đua bò quốc tế tại An Giang^[3].