Lễ hội Gầu Tào của người Mông

Tên gọi và nguồn gốc

Gầu Tào là lễ hội truyền thống lớn nhất của người Mông, gắn với đời sống tâm linh của cộng đồng^[1][4]. Theo tiếng Mông, Gầu Tào có nghĩa là "địa điểm chơi"^[1], hay "chơi ngoài trời", "hội chơi đồi"^[4]; còn trong tiếng Việt, báo chí diễn giải là lễ cúng tạ trời đất, thần linh đã phù hộ cho gia đình, dòng họ, bản làng khỏe mạnh, no ấm^[3].

Hồ sơ di sản của Cục Di sản văn hóa mô tả tập quán ở Lào Cai: khi một gia đình không có con, ít con, sinh con một bề, có người ốm đau hoặc làm ăn không thuận, họ lên đồi Gầu Tào khấn xin thần linh; khi điều mong ước thành hiện thực, gia đình làm lễ Gầu Tào để tạ ơn^[1]. Truyền thuyết dân gian được Báo ảnh Dân tộc và Miền núi kể lại cũng theo mạch này: người chồng của cặp vợ chồng nhiều năm chưa có con lên đồi cầu xin thần đồi, thần núi và hứa sẽ tạ ơn, nguồn gốc của lễ hội bắt đầu từ đó^[4]. Ngày nay lễ hội còn gửi gắm mong ước cầu tự, cầu mệnh, cầu phúc, cầu cho dân làng no ấm, mùa màng bội thu^[2].

Thời gian và địa điểm

Lễ hội diễn ra vào mùa xuân, trong tháng Giêng âm lịch, còn việc chuẩn bị bắt đầu từ cuối tháng Chạp với hai nghi lễ chặt tre và dựng nêu^[1]. Các nguồn nêu ngày không giống nhau: ở Lào Cai, ngày chính hội từ mùng 2 đến mùng 4 Tết tùy tuổi gia chủ^[1]; ở Yên Bái, lễ hội thường diễn ra trong khoảng mùng 1 đến 15 tháng Giêng^[2]; báo ảnh Dân tộc và Miền núi ghi tùy vùng người Mông, thường từ mùng 5 đến 15 tháng Giêng^[4]. Một kỳ lễ hội thường kéo dài ba ngày^[1].

Hai nơi đã được đưa vào danh mục di sản quốc gia là Lào Cai (các huyện Mường Khương, Bắc Hà, Si Ma Cai và thị trấn Phong Hải)^[1] và Yên Bái (các huyện Trạm Tấu, Mù Cang Chải và một số xã vùng cao của huyện Văn Chấn, không gian trọng điểm ở Trạm Tấu)^[2]. Yên Bái cũ đã sáp nhập vào tỉnh Lào Cai từ năm 2025.

Phần lễ: cây nêu

Cây nêu là biểu tượng chính, được coi là "phần hồn" của lễ hội^[4]. Theo hồ sơ di sản, lễ hội thường do ba gia đình có quan hệ họ hàng hoặc thông gia cùng hoàn cảnh tổ chức, trong ba năm liền; mỗi năm trồng một cây nêu để ba gia chủ lần lượt mang cây nêu và vật treo trên cây về lấy phúc, lấy lộc^[1]. Gia chủ mời chủ lễ (Trứ Tào) và một người phụ nữ giúp việc (Nẹ Tào), cùng hai thanh niên nam nữ giúp việc^[1].

Cây tre làm nêu phải thẳng, đều dóng, cao từ 9 đến 12 mét, không sâu bệnh, ngọn hướng về phía mặt trời mọc; khi chặt, chủ lễ cầm ô, hát và đi quanh gốc tre, tre đổ về phía mặt trời mọc và không được chạm đất^[1]. Tại bãi hội, cây nêu được dựng quay ngọn về hướng mặt trời mọc, trên ngọn buộc hai dải vải lanh đen và đỏ, một bầu rượu, ba bông lúa nếp và một túm cây sưi^[1]. Báo ảnh Dân tộc và Miền núi cho biết người Mông coi cây nêu như cầu thang đưa lời cầu khẩn của gia chủ đến các vị thần trên trời^[4]; một bài báo khác ghi người Mông quan niệm con số 4 tượng trưng cho bốn vị thần: trời, đất, sông và núi^[3]. Dưới gốc nêu đặt bàn lễ với giấy bản, bát gạo, bát nước, bầu rượu và tám chén nứa chia đều ở bốn góc^[2][4].

Chiều ngày thứ ba, chủ lễ tuyên bố hạ cây nêu rồi đưa về nhà gia chủ. Gốc nêu được dùng lát giường, dải vải lanh dùng may áo cho đứa trẻ sinh ra nhờ lời cầu khấn hoặc cho người khỏi bệnh^[1].

Phần hội

Sau nghi lễ bên cây nêu, chủ lễ tuyên bố mở hội; mọi người cùng hát, múa khèn, múa võ, múa gậy sinh tiền, hát hội, và cuộc vui kéo dài đến tối với các cuộc hát đối chủ - khách, nam - nữ^[1]. Các nguồn báo chí còn nêu những trò chơi như thi giã bánh giầy, đánh quay (đánh cù), kéo co, đẩy gậy, ném pao, đánh cầu lông gà, cùng các hoạt động nghệ thuật như tấu sáo, kéo nhị, hát giao duyên, đàn môi, kèn lá^[2][4].

Giá trị và bảo tồn

Lễ hội Gầu Tào của người Mông ở Lào Cai được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đợt 1, tháng 12 năm 2012, ở loại hình lễ hội truyền thống^[1]. Ngày 9 tháng 8 năm 2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận lễ hội Gầu Tào của người Mông ở Trạm Tấu, Mù Cang Chải, Văn Chấn (Yên Bái) là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[2]; lễ công bố quyết định và trao chứng nhận diễn ra tối 14 tháng 2 năm 2025^[3].

Hồ sơ di sản của Cục Di sản văn hóa cũng ghi nhận lễ hội ở Lào Cai đang dần mai một: các nghệ nhân đều cao tuổi và chỉ truyền dạy cho con trai trưởng, trong khi thế hệ trẻ ít quan tâm đến nghi lễ và các hoạt động trình diễn truyền thống^[1].