Nghề làm muối ở Ninh Thuận (Phan Rang)

Khái quát

Ninh Thuận (nay thuộc tỉnh Khánh Hòa sau đợt sáp nhập 1/7/2025) có bờ biển hơn 105 km, ít mưa, nhiều nắng và gió, nước biển mặn nên được coi là nơi thuận lợi cho nghề làm muối^[1][3]. VnExpress ghi nhiệt độ vùng ven biển này khoảng 26–27 độ C, độ ẩm không khí chỉ 75–77%^[2]. Báo ảnh Dân tộc và Miền núi (2019) cho biết trong bảy đồng muối lớn của cả nước có ba đồng ở Ninh Thuận là Cà Ná, Tri Hải và Đầm Vua^[1]. Nghề làm muối truyền thống ở đây có hàng trăm năm, theo Báo Tin tức và Dân tộc (2022)^[3]; riêng đồng muối Cà Ná được VnExpress gọi là có tuổi hơn 100 năm^[2].

Các vùng muối

Theo Báo Tin tức, nghề tập trung ở các xã Phương Hải, Tri Hải, Nhơn Hải (huyện Ninh Hải) và Cà Ná, Phước Diêm, Phước Minh (huyện Thuận Nam)^[3]. VnExpress nhắc thêm các vùng muối nổi tiếng như Cà Ná, Phương Cựu, Đầm Vua^[2]. Các tên huyện, xã trên là theo cách gọi trước sáp nhập, cần đối chiếu khi dùng cho việc hành chính. Ở miền Trung, Báo Nhân Dân (2016) còn nhắc những vùng muối khác như Hòn Khói (Khánh Hòa), Phù Cát (Bình Định) và Sa Huỳnh (Quảng Ngãi), nơi nghề được cho là có từ thế kỷ XIX^[5].

Muối nền đất

Muối nền đất, còn gọi muối diêm dân, làm theo lối truyền thống. Đầu vụ, diêm dân san và đầm nền ruộng để tạo "da đất", bơm nước biển vào, chờ khoảng bảy ngày cho nước bốc hơi rồi thu hoạch; xong một đợt lại lặp lại^[1]. Tuổi Trẻ (2024) mô tả cảnh ở Tri Hải và Nhơn Hải: nước lấy từ Đầm Vua cách ruộng vài trăm mét, khi muối kết tinh thì diêm dân dùng cào gom thành những đống hình chóp rồi chở về đóng gói; thợ muối ra đồng từ sáng sớm đến khoảng 9 giờ rồi nghỉ vì nắng gắt^[4].

Các nguồn không thống nhất về mùa vụ. Báo ảnh Dân tộc và Miền núi ghi vụ muối nền đất từ tháng 12 năm trước đến hết tháng 8 năm sau, nếu hạn kéo dài thì đến tháng 9^[1]. VnExpress ghi từ khoảng tháng 12 đến hết tháng 8 âm lịch, trùng mùa khô^[2]. Một diêm dân nói với Tuổi Trẻ rằng vụ bắt đầu từ giữa tháng 12 đến khoảng tháng 5, nếu ít mưa có thể kéo đến tháng 9^[4].

Muối trải bạt và công nghiệp

Muối nền đất dễ lẫn tạp chất nên nhiều nơi chuyển sang kết tinh trên ô lót bạt. VnExpress (2018) cho biết từ khoảng năm 2017, diêm dân làm muối trên ruộng lót bạt thay cho nền đất; muối kết tinh lâu hơn nên sạch và trắng hơn. Nước biển đi qua các hồ lắng, theo ống vào ruộng; sau khoảng 30 ngày nước đủ độ đậm thì kết tinh, 15 ngày sau có thể thu. Tại ruộng còn tách theo công nghệ kết tinh phân đoạn để loại muối kali, magie, canxi, nhờ đó hàm lượng NaCl trong muối ăn đạt 97–98%^[2]. Cũng bài này nói việc cơ giới hóa đạt khoảng 70%, hiệu quả công việc tăng gấp 9–10 lần so với trước^[2]. Theo Báo ảnh Dân tộc và Miền núi, một mô hình khuyến nông ở Tri Hải thử trải bạt trên nền ô kết tinh cho năng suất cao hơn 15% và giá bán cao hơn 10% so với cách làm cũ^[1].

Quy mô và đời sống diêm dân

Số liệu thay đổi theo từng năm. Năm 2019, tỉnh có 2.371 ha đất làm muối, gồm 1.891 ha muối công nghiệp và 480 ha muối nền đất; báo nêu sản lượng chiếm khoảng một nửa cả nước, con số của bài cũ chưa được đối chiếu thêm^[1]. Đến năm 2022, Sở Nông nghiệp tỉnh cho biết có 3.078 ha, trong đó 2.447 ha muối công nghiệp (sản lượng trung bình hằng năm khoảng 257.836 tấn) và 631 ha muối diêm dân (khoảng 185.069 tấn)^[3].

Giá và thu nhập khá bấp bênh. Báo ảnh Dân tộc và Miền núi dùng hình ảnh diêm dân "bán mặt cho đất, bán lưng cho trời" nhưng đời sống vẫn không ổn định, vì năm nắng đều thì được mùa còn mưa rải rác là mất vụ^[1]. Báo Tin tức ghi giá muối năm 2022 khoảng 680–700 đồng/kg (nền đất) và 810–900 đồng/kg (trải bạt)^[3]; Tuổi Trẻ (2024) ghi muối trải bạt khoảng 900.000–1 triệu đồng/tấn, muối nền đất 800.000–900.000 đồng/tấn^[4]. Báo Nhân Dân (2016) từng mô tả cảnh muối rớt giá, nhiều ruộng muối miền Trung bỏ hoang vì thương lái ép giá^[5].