Làng tranh dân gian Đông Hồ (Bắc Ninh)

Làng tranh bên sông Đuống

Đông Hồ, dân địa phương hay gọi gọn là làng Hồ, nằm trên bờ nam sông Đuống, cạnh bến đò Hồ xưa (nay là cầu Hồ), thuộc vùng Thuận Thành của Bắc Ninh, cách Hà Nội hơn 35 km^[4]. Địa danh hành chính được các nguồn ghi không giống nhau: bài năm 2014 nói xã Song Hồ, huyện Thuận Thành^[4]; tin năm 2025 của Báo Đại biểu Nhân dân nêu khu phố Đông Khê, phường Thuận Thành^[1]. Tuổi nghề cũng được kể bằng nhiều mốc. Gia phả dòng họ Nguyễn Đăng trong làng ghi nghề làm tranh đã có từ thế kỷ XVI^[2]; một bài năm 2020 nhắc dòng tranh xuất hiện cách nay khoảng 400 năm^[3]; còn tin về hồ sơ UNESCO viết khoảng 500 năm^[1]. Đó đều là ước lượng, chưa có văn bản xác định năm khai sinh.

Giấy điệp, ván khắc và màu từ cây cỏ

Điều làm tranh Đông Hồ khác các dòng tranh in khác là chất liệu. Giấy in là giấy dó được quét một lớp hồ trộn bột vỏ điệp, loại sò vỏ mỏng ở biển, bằng chổi lá thông; hồ nấu từ bột gạo tẻ hoặc gạo nếp. Lớp quét để lại những ganh chạy theo nét chổi và ánh lấp lánh của mảnh điệp, nên người ta gọi là giấy điệp^[4]. Màu sắc lấy từ thiên nhiên: đen từ tro than hay than lá tre, xanh từ lá chàm hoặc gỉ đồng, vàng từ hoa hòe, đỏ từ sỏi son^[2][4]. Mỗi màu ứng với một bản khắc gỗ, nên bức tranh nhiều màu được in chồng từng lớp bằng tay, màu nào đi màu nấy mà không pha trộn phức tạp^[2][4].

Theo hồ sơ đệ trình UNESCO được Báo Đại biểu Nhân dân thuật lại, mọi công đoạn, từ sáng tác mẫu, khắc ván, làm màu đến in tranh, đều làm thủ công; vẽ mẫu và khắc bản đòi hỏi nhiều năm rèn luyện, và các bản khắc gỗ được xem như báu vật truyền qua nhiều thế hệ trong gia đình^[1].

Đề tài và ý nghĩa

Một bài báo năm 2020 chia tranh Đông Hồ thành bảy nhóm: tranh thờ, tranh chúc tụng, tranh lịch sử, tranh truyện, tranh phương ngôn, tranh cảnh vật và tranh sinh hoạt; các bức quen thuộc gồm Đám cưới chuột, Hứng dừa, Đánh ghen, Lợn đàn, Mục đồng thổi sáo^[3]. Tranh gắn với tục treo ngày Tết Nguyên đán, Trung thu, việc thờ cúng tổ tiên và thần linh^[1]. Người viết cho Vietnam+ (2025) đọc Lợn đàn, Gà mẹ gà con như ước mong sinh sôi, no ấm; còn Đám cưới chuột hay Hứng dừa là lời châm biếm nhẹ nhàng về lẽ công bằng và trật tự xã hội^[2].

Thời cực thịnh và nguy cơ mai một

Báo Pháp luật Việt Nam (2020) cho biết thời cực thịnh kéo từ cuối thế kỷ XIX đến những năm 1940–1950. Khi đó cả 17 dòng họ trong làng đều làm tranh; vào khoảng tháng bảy, tháng tám âm lịch, làng bắt đầu chuẩn bị mùa tranh Tết và giấy điệp được phơi khắp sân nhà, sân đình, ngõ xóm^[3]. Sau năm 1945, theo Vietnam+, tranh khó bán nên nhiều gia đình chuyển sang làm hàng mã^[2]; Tạp chí Công Thương (2014) lại nhấn vào giai đoạn 1985–1990, khi việc xuất khẩu tranh gặp khó trong cơ chế thị trường^[4]. Đến năm 2020, báo Pháp luật ghi hơn 90% hộ làng Hồ đã làm vàng mã, chỉ còn vài gia đình nghệ nhân giữ nghề và khoảng 5.000 bản khắc nằm trong kho của ba gia đình^[3]. Một trong số họ, nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế, đã tự bỏ tiền mua lại bản khắc cổ (khoảng 200 bản) và dựng trung tâm bảo tồn rộng khoảng 5.000 m²^[3]. Năm 2025, Vietnam+ vẫn chỉ nêu ba gia đình tâm huyết, thuộc hai dòng họ Nguyễn Hữu và Nguyễn Đăng^[2].

Con đường bảo tồn

Bắc Ninh phê duyệt từ tháng 6/2014 đề án bảo vệ và phát huy giá trị tranh Đông Hồ giai đoạn 2014–2020, định hướng đến 2030, với kinh phí gần 60 tỷ đồng^[3]. Cuối tháng 3/2020, Thủ tướng Chính phủ đồng ý gửi hồ sơ quốc gia lên UNESCO^[3]. Ngày 9/12/2025, tại New Delhi, Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 ghi danh Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, di sản thứ 17 của Việt Nam được UNESCO ghi danh^[1]. Lý do chính là số nghệ nhân lành nghề giảm mạnh, nghề khó đảm bảo sinh kế và nhu cầu tranh dịp lễ giảm. Kế hoạch bảo vệ gồm bảy mục tiêu như mở lớp truyền nghề, kiểm kê, thiết kế mẫu, đa dạng thị trường và hỗ trợ nguyên liệu cho nghệ nhân; Ủy ban cũng khuyến khích đưa di sản vào giáo dục chính quy và phi chính quy^[1].