Nghề làm kẹo dừa Mỏ Cày (Bến Tre, Vĩnh Long)

Kẹo dừa và xứ dừa Bến Tre

Kẹo dừa là sản phẩm thủ công đặc trưng của Bến Tre, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long sau khi Bến Tre hợp nhất vào đây năm 2025. Tên "kẹo Mỏ Cày" đi vào câu ca dân gian. Báo ảnh Dân tộc và Miền núi (2017) chép câu ca dân gian "Bến Tre dừa ngọt sông dài / Nơi chợ Mỏ Cày có kẹo nổi danh", và kể tương truyền kẹo xuất hiện từ khoảng những năm 1930 do những phụ nữ khéo tay đất Mỏ Cày làm ra^[1]. Báo Tuổi Trẻ (2025) ghi người dân truyền tai rằng cụ Nguyễn Thị Ngọc, ở khu phố 1, thị trấn Mỏ Cày, làm kẹo lần đầu vào khoảng năm 1930, nên ban đầu món này tên "kẹo Mỏ Cày"^[3]. Hai nguồn đều chỉ nêu truyền miệng, chưa có văn bản chứng thực.

Nguyên liệu và cách nấu

Ba thứ không thể thiếu là nước cốt dừa, mạch nha và đường. Dừa làm kẹo ngon nhất là loại rám vàng, vỏ có màu da bò hay vàng rơm, không quá già cũng không quá non, giàu tinh dầu nên cốt dừa béo ngậy hơn. Mạch nha nấu từ thóc nếp đã nảy mầm, cho vị ngọt thanh, màu vàng sậm; đường nên là loại mới, vàng tươi, đường mía hoặc đường thốt nốt^[1][2]. Nước cốt dừa trộn đường rồi đun trên chảo; người thợ sên kẹo, tức khuấy đều, kiểm soát nhiệt độ để kẹo không cháy và đều màu. Khi chín, khối kẹo nóng dẻo được đổ lên khuôn dài bôi dầu dừa, nguội thì cắt thành viên, bọc bằng giấy mỏng hoặc bánh tráng để chống chảy nước rồi mới bọc ni lông đóng gói^[1][3].

Báo ảnh Dân tộc và Miền núi còn kể một bí quyết ở Cồn Phụng (huyện Châu Thành cũ): nghệ nhân chất gáo dừa phơi khô làm củi nấu kẹo vì lửa đều, nhiệt cao và không ám khói. Theo bài, trước kia kẹo nấu ở lò truyền thống, người làm vất vả từ khâu nạo cơm dừa, ép nước cốt, trộn nguyên liệu, quay bột; nay máy quay lắp sẵn trên chảo giúp việc nhàn hơn nhiều^[1].

Từ gia đình đến cơ sở sản xuất

Tuổi Trẻ viết rằng khoảng năm 1970 bà Nguyễn Thị Vinh lập cơ sở kẹo dừa Thanh Long, cơ sở đầu tiên ở thị xã Bến Tre và là thương hiệu kẹo dừa đầu tiên của tỉnh, ban đầu làm thủ công rồi cải tiến máy móc. Năm 1989 bà sang Úc đoàn tụ gia đình, giao lại cơ sở cho em trai là ông Sáu Tảo; gia đình ông tiếp tục mở rộng quy mô, và mô hình làm theo dây chuyền được học tập, nhân rộng thành nền tảng của ngành kẹo dừa hôm nay^[3]. Đó là lời kể trong một bài báo, chưa kèm thống kê chính thức về số cơ sở đầu tiên.

Tạp chí Công Thương (2017) cho biết lúc ấy toàn tỉnh Bến Tre có hơn 1.900 cơ sở chế biến dừa, sản phẩm gồm cơm dừa nạo sấy, mụn dừa, kẹo dừa, than hoạt tính, thạch dừa, sữa dừa. Bài lấy cơ sở Kiên Long, lập năm 2005, làm ví dụ: ban đầu sản lượng khoảng 200 kg mỗi ngày với 12 lao động, sau đó khoảng 600 tấn mỗi năm. Khâu cô đặc làm thủ công khiến hao nguyên liệu, nhiều khói bụi, nguy cơ tai nạn; được Trung tâm Khuyến công hỗ trợ, cơ sở đầu tư một nồi hơi và năm chảo, theo bài giảm khoảng 30% nhiên liệu đốt và khoảng 50% lượng kẹo cháy phải bỏ đi^[2].

Sản phẩm du lịch làng nghề

Kẹo dừa cũng là điểm dừng của nhiều tour du lịch sông nước. Khách tham quan lò kẹo, thử khâu đổ kẹo vào khuôn và cắt, thưởng thức kẹo nóng; một số cơ sở như Tuyết Phụng đón khách theo tour^[1]. Cơ sở sản xuất ngày nay còn làm các biến thể như kẹo dừa đậu phộng, sầu riêng, lá dứa, cacao^[3]. Bài này chỉ tổng hợp từ báo chí; các số liệu về số cơ sở, sản lượng và xuất khẩu theo năm cần được kiểm tra bằng thống kê của ngành công thương Bến Tre trước khi xuất bản.