Làng gốm Chu Đậu (Hải Phòng)

Vị trí và khám phá

Chu Đậu là làng gốm cổ ở xã Thái Tân, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương cũ; sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, Hải Dương hợp nhất vào thành phố Hải Phòng. Tạp chí Công Thương (2019) tóm lược rằng tháng 4/1983 các nhà khảo cổ xác định khu vực này từng là nơi nghề gốm cao cấp hưng thịnh, niên đại khoảng thế kỷ XII–XIII và rực rỡ nhất vào khoảng thế kỷ XIV–XV. Qua tám đợt khai quật trên tổng diện tích 70.000 m² ở Chu Đậu, Thái Tân và Minh Tân, người ta tìm thấy nhiều hiện vật cùng hơn 100 đáy lò gốm^[3]. Một bài khác của tạp chí này (2017) mô tả dòng gốm phát triển suốt các triều Lý, Trần, Lê, Mạc rồi bị thất truyền hơn 300 năm, chỉ còn lại ký ức và các giá trị khảo cổ^[2].

Đặc điểm của gốm Chu Đậu

Theo bài năm 2017, sản phẩm có men trắng ngà điểm họa tiết lam, trang trí bằng ba cách chính là đắp nổi, khắc chìm và vẽ; việc khắc nét trên xương gốm được coi là nét riêng của gốm mỹ nghệ Chu Đậu. Đất sét lấy ở mỏ Trúc Thôn, được lọc qua các bể rã, bể lắng, bể lọc rồi ủ, có khi tới ba tháng; men làm từ tro trấu, vôi, đất và cao lanh, cho ra các màu lam, ngà, ngọc. Người ta thường dùng năm vế để khen gốm Chu Đậu: trong như ngọc, trắng như ngà, sáng như gương, kêu như chuông, mỏng như giấy^[2].

Gốm Chu Đậu cũng hiện diện ở nhiều bảo tàng nước ngoài: Tạp chí Công Thương cho biết sản phẩm được lưu giữ ở 46 bảo tàng của 32 quốc gia^[2][3]. Bài năm 2019 còn thuật lại việc một chiếc bình hoa lam ở bảo tàng tại Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ) có dòng chữ ghi tên bà Bùi Thị Hý, người được địa phương xem là bà tổ nghề, và gọi bà là nữ doanh nhân đầu tiên của Việt Nam; đây là cách kể của báo chí, chưa kèm công bố khoa học đối chiếu^[3].

Dấu vết từ con tàu đắm Cù Lao Chàm

Bằng chứng về thương mại gốm Việt đến từ khảo cổ học dưới nước. Con tàu đắm ngoài khơi Cù Lao Chàm (Hội An) được ngư dân tình cờ phát hiện đầu thập niên 1990, được khảo sát năm 1997 và khai quật trong ba năm 1997–1999 ở độ sâu gần 70 m, cách đảo khoảng 20 km về phía đông. Hàng hóa chủ yếu là gốm Việt Nam thế kỷ XV, thời Lê sơ; nguồn gốc có thể là Chu Đậu, các lò khác ở Hải Dương và gốm kinh thành Thăng Long, kèm ít gốm gia dụng Thái Lan và gốm Chăm. Đợt khai quật thu được hơn 240.000 hiện vật nguyên vẹn cùng hàng trăm nghìn mảnh vỡ^[1]. Tác giả Hà Thị Sương mô tả sưu tập của Bảo tàng Lịch sử – Văn hóa thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG TP. Hồ Chí Minh) gồm 39 hiện vật thế kỷ XV mua lại năm 2010 từ một cửa hàng, có nguồn gốc từ con tàu này. Những món này có thể do dân vớt trước hoặc nhặt sau đợt khai quật chính thức. Toàn bộ gốm men Việt trong tàu thuộc sáu dòng: hoa lam, đốm vẽ nhiều màu, men ngọc, men xanh dương sẫm, trắng mỏng văn in và gốm sành^[1].

Phục hồi làng nghề

Năm 2001, Tổng công ty Thương mại Hà Nội (Hapro) lập xí nghiệp gốm Chu Đậu, nay là công ty cổ phần. Giai đoạn đầu có 20 nghệ nhân từ nhiều nơi, 178 công nhân phần lớn là người địa phương và vốn đầu tư 24 tỷ đồng trên mặt bằng hơn 33.000 m²; công ty cho biết sản lượng năm 2015 đạt trên 30 tỷ đồng và thu nhập bình quân người lao động tăng từ khoảng 0,8 triệu lên 5,2 triệu đồng mỗi tháng^[2]. Quanh đó có thêm gần 70 hộ và vài công ty khác tham gia khâu sản xuất^[2]. Cuối năm 2019, Hải Dương công nhận làng nghề là điểm du lịch theo Quyết định số 3009/QĐ-UBND; công ty nêu việc đạt một kỷ lục thế giới về đĩa gốm thư pháp chữ Long năm 2019^[3].

Bài 2017 cũng đặt câu hỏi thẳng thắn. Khi nghề đã đứt gãy hơn ba thế kỷ, làng gốm hôm nay có giống làng nghề truyền thống thực sự hay gần với một làng nghề mới hơn? Tác giả đề nghị khuyến khích nhiều hộ dân mở lò riêng, mang bản sắc Chu Đậu, thay vì chỉ trông vào một doanh nghiệp lớn^[2].