Lụa Tân Châu và lãnh Mỹ A (An Giang)
Lãnh Mỹ A là lụa tơ tằm dệt satin, nhuộm đen bằng quả mặc nưa, nổi danh của làng nghề Tân Châu. Bài nêu các mốc hình thành lệch nhau, ba tiêu chí của lãnh truyền thống, cách nhuộm và số liệu các bài ghi khác nhau, thời suy giảm, bà Rose và việc làng nghề được công nhận.
Có nguồn · 9

Xứ lụa ở thượng nguồn sông Tiền
Tân Châu nằm ở thượng nguồn sông Tiền, phía tây bắc tỉnh An Giang. Làng nghề tơ lụa tập trung ở khu vực ba phường Long Châu, Long Hưng, Long Thạnh của thị xã Tân Châu cũ[2]; tên phường sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025 chưa được các nguồn đã đọc cập nhật. Sản phẩm nổi tiếng nhất là lãnh Mỹ A, loại lụa tơ tằm dệt satin rồi nhuộm đen bằng quả mặc nưa[3]. Theo một chủ cơ sở dệt nhuộm trả lời Báo Nhân Dân, chữ Mỹ là đẹp, chữ A chỉ loại nhất[1]; đây là lời giải thích của người trong nghề, không phải kết luận ngôn ngữ học.
Nghề dâu tằm ở Tân Châu: các mốc khác nhau
Phó trưởng Phòng Kinh tế thị xã Tân Châu nói với Báo Nhân Dân rằng theo tư liệu nghiên cứu, từ thế kỷ XIX vùng này đã gắn với cây dâu, con tằm; khoảng năm 1920 làng Long Hưng (nay là phường Long Châu) hầu như sống bằng tơ lụa, và năm 1940 Tân Châu là trung tâm tơ lụa lớn nhất Nam Bộ[1]. Một bài khác dẫn hồ sơ của chính phòng ấy cũng ghi mốc khoảng năm 1920 và thập niên 1940[5]. Báo An Giang lại viết làng nghề hình thành từ những năm đầu thế kỷ XX[6]. Các bài không nêu tư liệu gốc của mốc thế kỷ XIX.
Về thị trường, các bài kể thập niên 1950-1960 lãnh Mỹ A nổi tiếng khắp Nam Kỳ và xuất sang Campuchia, Lào[3]; Viet Nam News thêm Pháp và các nước châu Âu[4]; một bài khác ghi thập niên 1960 lụa đi Thái Lan, Lào, Campuchia, Philippines, Pháp[5]. Một cụ bà 92 tuổi kể với Báo An Giang rằng lụa còn đi tàu biển sang Indonesia, Ấn Độ, Singapore, Philippines, Pháp, Ý để phục vụ giới quý tộc; lời kể này chưa có nguồn đối chiếu[6].
Ba tiêu chí và quả mặc nưa
Theo ông Nguyễn Hữu Trí, người nối nghề của gia đình ông Tám Lăng, lãnh Mỹ A truyền thống cần ba điều: tơ tằm nguyên chất, dệt satin 8 (kiểu dệt khó nhất với tơ tằm) và nhuộm bằng trái mặc nưa. Công việc gồm sáu bước: quay tơ, mắc cửi, kế (nối mối), suốt, dệt, nhuộm[3].
Sách của Đỗ Tất Lợi cho biết mặc nưa là Diospyros mollis Griff., trồng chủ yếu ở miền Nam, nhiều nhất vùng Tân Châu; quả dùng tươi hay khô để làm thuốc nhuộm đen[8]. Một nghiên cứu đăng ở tạp chí vật liệu của Đại học Chulalongkorn (Thái Lan) năm 2023 cho biết dịch chiết quả loài này từ lâu được dùng nhuộm đen tơ lụa, quả giàu diospyrol, chất rất nhạy với oxy hóa nên hóa đen khi gặp không khí[9]. Điều đó phù hợp với mô tả của thợ nhuộm: giã quả lấy nước mủ xanh, để một lúc ngả đen, nhúng vải rồi phơi nắng trên cỏ, lặp lại nhiều lần[3].
Số lần nhuộm và thời gian các bài ghi không giống nhau. Báo Thanh Niên viết một cây lãnh (dài 20 m, khổ 90 cm) qua khoảng 100 lần vắt, xả, tốn 80 đến 100 kg quả và nhiều tháng[3]. Viet Nam News viết khoảng 45 ngày phơi, treo[4]; Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi nhuộm cả tháng[2]. Quả cũng khó bảo quản: Thanh Niên viết quả chỉ cho trái từ tháng 6 đến tháng 12 âm lịch và mủ dùng được trong một, hai ngày[3], còn Báo Nhân Dân ghi cây cho trái vào tháng 5, tháng 6 âm lịch[1]. Hai mùa vụ này lệch nhau.
Suy giảm và các lần hồi sinh
Theo Thanh Niên, từ thập niên 1970 sợi ni lông thay dần tơ lụa, vùng trồng dâu nuôi tằm chỉ còn lác đác vài hộ giữ nghề[3]. Khoảng năm 1990, một phụ nữ Pháp tên Rose tìm đặt hàng gia đình ông Tám Lăng (Nguyễn Văn Long) và đưa ra tiêu chuẩn chất lượng, giúp xuất lụa sang Pháp, Hồng Công[3][4]; Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi hợp đồng với bà khoảng 4.000-5.000 m mỗi năm, sau giảm còn 2.000-3.000 m[2]. Báo Sài Gòn Giải Phóng (2015) ghi khoảng năm 1995-1996 Tân Châu chỉ còn hộ ông Tám Lăng giữ nghề dệt truyền thống; xưởng này có 31 máy dệt gấm nhưng chỉ còn hai guồng dệt tơ tằm truyền thống, và hai thợ lụa truyền thống cuối cùng đều ngoài 50 tuổi[2].
Về mặt hành chính, Nhân Dân ghi làng nghề tơ lụa Tân Châu thành lập theo quyết định số 2548/QĐ-UBND ngày 20/12/2006 của UBND tỉnh An Giang, gồm 938 hộ, trong đó 243 hộ có người làm nghề; lao động từ 392 người xuống còn khoảng 190[1]. Báo Sài Gòn Giải Phóng ngày 24/5/2007 lại đưa tin tỉnh vừa công nhận nghề này là làng nghề, kèm tin nghệ nhân sáng chế thêm 7 màu bên cạnh màu đen[7]; hai mốc ngày chưa được đối chiếu với văn bản.
Thập niên 2000, lụa Tân Châu theo nhà thiết kế ra sàn diễn quốc tế ở Kuala Lumpur (2004) và Berlin (2005)[1]. Năm 2018, Thanh Niên vẫn gọi gia đình ông Tám Lăng là nơi duy nhất còn làm lãnh Mỹ A theo phương pháp truyền thống, trong khi báo Nhân Dân năm 2022 nhắc thêm cơ sở dệt nhuộm Hồng Ngọc và ước sản lượng năm 2020 khoảng 3.500 m lụa đen, 2.000 m lụa màu[1][3]. Giá 1 m lãnh Mỹ A khoảng một triệu đồng; một chủ cơ sở cho biết chưa dám nhận đơn lớn từ Hồng Công vì thiếu mặc nưa[1].
- Văn hóa Việt Nam
Nguồn
Mỗi chú thích [n] trong bài dẫn tới nguồn số n ở đây; bấm ↩ để quay lại chỗ trích.
- [1]
- [2]
Thương nhớ lụa xưa, Báo Sài Gòn Giải Phóng (sggp.org.vn), đăng 27/10/2015, 2015
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [3]
- [4]
Lanh My A Silk: an uncertain future, VietNamNet News (vietnamnet.vn/en), đăng 11/3/2018, bản đăng lại bài của Viet Nam News, 2018
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [5]
Độc đáo làng Việt: Tơ lụa Tân Châu, Báo Sài Gòn Đầu tư Tài chính (dttc.sggp.org.vn), đăng 2/5/2022, 2022
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [6]
Tân Châu - điểm đến du lịch kỳ thú - Kỳ II: Thăm làng nghề truyền thống tơ lụa Tân Châu, Báo An Giang Online (baoangiang.com.vn), đăng 3/12/2020, 2020
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [7]
Lụa Tân Châu được công nhận làng nghề, Báo Sài Gòn Giải Phóng (sggp.org.vn), đăng 24/5/2007, 2007
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng BĐã xác minh
- [8]
Đỗ Tất Lợi, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam - mục Cây Mắc Nưa (tr. 177-178), Bản đăng lại trên vnras.com (Vietnam Regulatory Affairs Society); chưa xác định lần xuất bản
Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
- [9]
Pisutsaran Chitichotpanya, Nattaya Vuthiganond, Pimnara Chutasen, Thitirat Inprasit, Green production of simultaneous coloration and functional finishing on hemp textiles through dyeing with Diospyros mollis Griff. extract, Journal of Metals, Materials and Minerals, tập 33, số 2, tr. 108-119, 2023
ISBN/DOI: 10.55713/jmmm.v33i2.1697 · Truy cập ngày 18 tháng 11, 2026
Độ tin cậy: hạng AĐã xác minh
Độ tin cậy của nguồn
- Hạng A
- Sách, nghiên cứu học thuật, văn bản chính thức, hồ sơ UNESCO.
- Hạng B
- Báo chí uy tín, tài liệu tổng hợp có tác giả.
- Hạng C
- Bách khoa mở (như Wikipedia), blog: dùng để tham khảo, cần đối chiếu thêm.
Lịch sử chỉnh sửa
Xuất bản lần đầu ngày 19 tháng 11, 2026. Bạn đang xem phiên bản 1.
Bài chưa có chỉnh sửa nào được ghi công khai kể từ khi xuất bản.
Bài này có hữu ích với bạn không?

Thấy chỗ chưa đúng? Báo cho chúng mình nhé!
Form sẽ tự điền tên bài và phiên bản bạn đang xem.
Báo sai sót