Ô châu cận lục của Dương Văn An (1555)

Tác giả và hoàn cảnh biên soạn

Dương Văn An sinh năm 1514 ở làng Tuy Lộc, huyện Lệ Thủy, Quảng Bình (nay thuộc xã Lộc Thủy), đỗ tiến sĩ năm 1547 dưới triều Mạc và làm quan ở Đông Kinh, tức Hà Nội ngày nay^[1]. Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi thêm ông đỗ đồng tiến sĩ khoa Đinh Mùi niên hiệu Vĩnh Định thứ nhất, khi 34 tuổi, sau làm lại khoa đô cấp sự trung rồi thượng thư, tước Sùng Nham hầu, được tặng Tuấn Quận công^[2]. Wikipedia tiếng Việt ghi năm mất của ông là 1591 và tước là “Tuấn Quốc công”, khác một chữ so với báo; bài tạp chí hạng A chỉ nêu năm sinh, không nêu năm mất^[1][3].

Theo lời tựa mà Phan Thuận An thuật lại, năm 1553 nhân dịp về quê chịu tang mẹ, Dương Văn An tìm được hai tập viết tay của hai nho sinh đồng hương viết về phủ Triệu Phong và phủ Tân Bình, ghi rõ núi sông, sản vật, phong tục, nhân vật của địa phương. Ông tham khảo thêm tín sử, tra cứu chuyện truyền miệng, bỏ chỗ rườm rà, bổ sung chỗ sơ lược rồi đặt tên sách là Ô châu cận lục; sau hai năm biên soạn, ông hoàn tất vào năm 1555^[1]. Tên tuổi hai nho sinh ấy đến nay chưa ai tìm ra, nên phần lớn bản dịch chỉ ghi tác giả là Dương Văn An^[1].

“Ô châu” là vùng nào

Nhan đề nhắc châu Ô, đất cũ của Chăm Pa. Wikipedia tiếng Việt cho biết đây là vùng từ cửa khẩu Lao Bảo đến lưu vực sông Thạch Hãn, sau cuộc hứa hôn của Chế Mân với vua Trần Anh Tông năm 1306 thì nhà Trần đổi thành Thuận Châu; nhưng nội dung sách bao quát gần như toàn bộ xứ Thuận Hóa đương thời, gồm Quảng Bình, Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng ngày nay và một phần phía bắc Quảng Nam^[4]. Phan Thuận An gọi đây là công trình địa phương chí đầu tiên của vùng Thuận – Quảng^[1]. Báo Sài Gòn Giải Phóng lại viết ngắn rằng Ô châu là vùng Quảng Bình ngày nay^[2]. Hai cách nói không khớp nhau; bài này theo phạm vi rộng hơn vì phù hợp với phần nội dung các nguồn mô tả.

Bố cục và nội dung

Sách khá mỏng, theo Phan Thuận An chỉ gồm 231 trang chữ Hán nhưng nội dung phong phú^[1]. Wikipedia tiếng Việt mô tả sáu quyển: quyển 1 nói về núi và sông; quyển 2 về thuế ở Triệu Phong, Tân Bình, sản vật, cây, quả, chim thú; quyển 3 gồm bản kê các xã ở khoảng mười huyện và phần địa lý, phong tục; quyển 4 nói chợ, bến đò, cửa ải; quyển 5 nói đền miếu; quyển 6 nói quan chức, các hạng nhân vật và có lời tựa cùng phần tổng luận^[4]. Phan Thuận An, trích quyển 1 (Sơn xuyên môn) và quyển 4 (Thành thị), cho thấy tác giả mô tả cả địa hình lẫn thành lũy^[1].

Báo Sài Gòn Giải Phóng nêu các ví dụ: dãy Hoành Sơn, núi Lỗi Lôi, An Mã, núi Thần Đinh, phá Hạc Hải; nhân vật như Đặng Tất, Phan Mãnh, Nguyễn Tử Hoan; sản vật như trầm hương An Đại, mật ong Khang Lộc, chiếu Lệ Thủy^[2]. Phan Thuận An chọn ra bốn ngọn núi và hai dòng sông ở Huế để đối chiếu với thực địa: núi Thương Sơn (hình như cái kho thóc), núi Hương Uyển (nay là Ngọc Trản, nơi có điện Hòn Chén), núi Quy Sơn (núi Rùa, gần cửa biển Tư Hiền, tức cửa Tư Dung theo sách) và đèo Hải Vân, cùng sông Linh Giang (sông Hương) và sông Đan Điền (sông Bồ)^[1]. Ông nhận xét nhiều mô tả của sách vẫn đúng với cảnh hiện nay^[1]. Ông cũng chỉ ra một chỗ chưa nhất quán: sách gọi sông Hương là Linh Giang ở quyển 1 nhưng lại gọi là “sông cái Kim Trà” ở quyển 4^[1].

Bản chép tay và bản dịch

Wikipedia cho biết còn sáu bản chép tay ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm và Viện Sử học, không bản nào đầy đủ; đầy đủ nhất là bản A.263 gồm 121 tờ. Năm 1910, đời Duy Tân, ký lục Nguyễn Hàm Chuẩn làm một bản hiệu đính từ hai bản của Trường Viễn Đông Bác cổ và của Cadière^[4]. Phan Thuận An liệt kê năm bản dịch tiếng Việt in ở Sài Gòn, Huế và Hà Nội trong chưa đầy 50 năm: Bùi Lương (1961), Trịnh Khắc Mạnh và Nguyễn Văn Nguyên (1997), Trần Đại Vinh và Hoàng Văn Phúc (2001), Văn Thanh và Phan Đăng (2009), Nguyễn Khắc Thuần (2009)^[1]. Wikipedia nêu thêm một bản in trong Tổng tập dư địa chí Việt Nam, tập 3 (2012)^[4].

Có vài lưu ý về văn bản. Wikipedia ghi Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn chép nhầm tên tác giả thành “Dương Văn Trung”, một lỗi mà Trần Văn Giáp đã lý giải, và Trần Văn Giáp xác định một bản ký hiệu AB.185 là giả vì thực chất là một bài thơ Nôm của Đinh Nho Hoàn^[4]. Các bản cũng khác nhau về một số tên người, và nhiều mục được đánh dấu là chưa xác định^[4].

Giá trị sử liệu

Phan Thuận An viết rằng các học giả nghiên cứu quá trình hình thành vùng đất này đều phải tham khảo sách, xem như tài liệu tối cần^[1]. Lê Quý Đôn còn chép lại gần giống đoạn về Quy Sơn trong Phủ biên tạp lục năm 1776^[1]. Wikipedia dẫn Phan Huy Chú nhắc sách trong Lịch triều hiến chương loại chí và Bùi Văn Vượng gọi đây là địa chí cấp tỉnh sớm nhất của sử Việt^[4]. Báo Sài Gòn Giải Phóng nhấn mạnh sách vừa là địa chí vừa có tính văn chương, với cái nhìn quan sát và tình cảm cá nhân của tác giả đối với quê hương^[2].