Dương Kinh – kinh đô thứ hai của nhà Mạc (Hải Phòng)

Vị trí và tên gọi

Theo sách Lịch sử Hải Phòng (tập II), Dương Kinh gắn với đất phát tích của nhà Mạc: làng Cổ Trai, huyện Nghi Dương, trấn Hải Dương, quê của Mạc Đăng Dung, nay thuộc Hải Phòng^[1]. Nhà Mạc đóng quốc đô ở Thăng Long (Đông Đô); Dương Kinh được coi là kinh đô thứ hai, nơi ở của các thái thượng hoàng^[1]. Cũng sách này nói địa bàn hành chính của Dương Kinh rất rộng, gồm Hải Dương, Hải Phòng và một phần Bắc Ninh, Thái Bình ngày nay; ở một đoạn khác sách lại viết là toàn bộ Hải Phòng, một phần Hải Dương và một phần Thái Bình, Bắc Ninh^[1]. Cả sách này lẫn một bài của Báo Pháp luật Việt Nam đều gọi nơi đây là đô thị ven biển đầu tiên của Việt Nam^[1][4]; đó là một cách gọi mang tính nhận định hơn là một mốc sử liệu.

Lập Dương Kinh: các nguồn nói gì

Theo Lịch sử Hải Phòng, Mạc Đăng Dung sinh năm 1483, lên ngôi năm 1527 và ở ngôi ba năm; tháng 12/1529 ông nhường ngôi cho con là Mạc Đăng Doanh rồi lui về Cổ Trai làm thái thượng hoàng, song vẫn quyết định việc triều chính. Mỗi tháng vào ngày 8 và ngày 22, vua và triều thần phải về Cổ Trai yết kiến ông^[1]. Ông mất tháng 8/1541^[1]. Về việc lập Dương Kinh, sách chép theo hai cách: một đoạn nói Mạc Đăng Dung lui về Cổ Trai và quyết định lấy trấn Hải Dương cùng một phần Kinh Bắc, Thái Bình làm Dương Kinh; đoạn khác nói Mạc Đăng Doanh cho dựng ở Cổ Trai cung điện, lầu các làm nơi ở của thái thượng hoàng và lập các quận, huyện phụ quách^[1]. Báo Văn hóa cũng viết rằng năm 1529 ông nhường ngôi rồi xây Dương Kinh ở quê nhà^[5]. Bài của Báo Pháp luật Việt Nam không nêu năm khởi công, lại ghi việc nhường ngôi ở chỗ là năm 1527, chỗ là năm 1529^[4]. Vì vậy các nguồn đã đọc chưa cho biết năm khởi công cụ thể, chỉ cho biết bối cảnh sau năm 1529.

Địa thế và dấu tích kiến trúc

Lịch sử Hải Phòng nhận xét rằng đến nay chưa tìm thấy dấu vết thành Dương Kinh, nhưng trung tâm ở Cổ Trai được sông và núi che chở: phía bắc, tây bắc có các núi Thiên Văn, núi Voi, Tràng Duệ, núi Đối; phía đông và nam là Biển Đông cùng dải núi Đồ Sơn; phía tây có các sông Thái Bình, Văn Úc, Hàn, Hóa^[1]. Vùng này có nhiều thương cảng như Phố Lồ, An Quý, Đền Gắm, Minh Thị, Đò Mè, Chu Đậu, Do Nha, Tân Tiến^[1]. Ở Cổ Trai và các xã lân cận đã tìm thấy dấu tích nhiều công trình thời Mạc, vốn là các cung điện Tường Quang, Phúc Huy, Hưng Quốc, gò Phủ Tín, khu Mả Lăng cùng nhiều lò gốm; theo các công bố gần đây mà sách dẫn, trung tâm Dương Kinh có hơn 30 đình, đền, chùa, miếu và công trình mang dấu ấn nhà Mạc^[1].

Chùa, bia và tượng đá

Sách mô tả nghề chạm đá thời Mạc rất phát triển: rồng đá, sấu đá, tượng ông hoàng, bà chúa còn ở các chùa như An Đà, Trà Phương, Hòa Liễu, Nhân Trai, Cổ Trai, Bảo Quang, Bạch Đa, Lai Thị^[1]. Trong 26 tấm bia ở khu vực Dương Kinh có 16 tấm chạm rồng; bia ở Mả Lăng có rồng chạy quanh diềm, được cho là bia của hoàng tộc nên trang trí trang trọng hơn các bia khác^[1]. Chùa Nhân Trai (Kiến Thụy) còn 6 lan can thành bậc, tượng chân dung, bộ tượng tam thế và bia ghi năm dựng 1590; ở vùng Dương Kinh cũng có một pho Ngọc Hoàng Thượng đế bằng đá mà sách cho là pho duy nhất được biết ở Việt Nam^[1].

Sau năm 1592

Theo Lịch sử Hải Phòng, khi quân Lê – Trịnh tiến đánh Nam Sách, Thanh Hà, Dương Kinh thì quân Mạc tan vỡ; năm 1592 Mạc Mậu Hợp bị bắt và bị xử chém ở Đông Đô. Trịnh Tùng cho quân đốt phá, đào bới lăng tẩm nhà Mạc, bia ký bị đập vỡ và lửa cháy kéo dài hàng tháng^[1]. Sau đó dư đảng nhà Mạc lên Cao Bằng và tồn tại đến năm 1677^[1].

Di tích hiện nay

Theo Báo Pháp luật Việt Nam (2013), khu tưởng niệm vương triều Mạc ở Cổ Trai rộng hơn 10,5 ha; việc phục dựng Dương Kinh bắt đầu từ năm 2009 và đến lúc viết bài đã xong giai đoạn một, gồm Thái Miếu (nơi đặt bàn thờ Mạc Đăng Dung), Chính điện và Hậu cung^[4]. Báo Nhân Dân cho biết Quyết định số 152 do Phó Thủ tướng Lê Thành Long ký ngày 17/1/2025 xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt cho Cụm di tích nhà Mạc ở Dương Kinh, và lễ đón nhận bằng xếp hạng diễn ra ngày 19/4/2025^[3]. Cụm gồm 5 di tích: Từ đường họ Mạc, Khu tưởng niệm các vua nhà Mạc, chùa Trà Phương, chùa Nhân Trai và đền – chùa Hòa Liễu^[2][3]. Các bảo vật quốc gia gắn với cụm gồm thanh Định Nam đao, tượng Mạc Thái Tổ và phù điêu Thái hậu Vũ Thị Ngọc Toàn; Lễ hội Minh thề được nêu là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[2][3]. Báo Pháp luật Việt Nam gọi thanh đao này là Bảo Long Đao, nặng khoảng 25 kg, tìm thấy năm 1938 khi tu sửa đền ở làng Ngọc Tỉnh và đưa về Thái Miếu năm 2010^[4]. Tháng 10/2026, Khu tưởng niệm các vua nhà Mạc (xã Kiến Hưng) tổ chức lễ kỷ niệm 485 năm ngày mất của Mạc Đăng Dung^[5].

Một số chi tiết lệch giữa các nguồn: năm xếp hạng cấp quốc gia của Từ đường họ Mạc là 2002 theo hai bài báo năm 2025^[2][3] nhưng là 2004 theo bài năm 2013^[4]; tên thanh đao là Định Nam đao hay Bảo Long Đao.