Nhà Mạc ở Cao Bằng (cuối thế kỷ XVI – 1677)

Mất Thăng Long, lui lên miền núi Đông Bắc

Năm 1592 quân Lê – Trịnh chiếm Thăng Long. Theo Đinh Văn Niêm, vua Mạc Mậu Hợp bị bắt ở huyện Phượng Nhãn cùng hơn 30 người trong hoàng tộc và quan lại, và triều Mạc chính thức chấm dứt^[1]. Dòng họ Mạc không biến mất. Cũng theo tác giả này, tàn quân do Mạc Ngọc Liễn, Mạc Kính Khoan, Mạc Kính Chương và Mạc Kính Dũng đứng đầu tôn Mạc Kính Cung, con Mạc Kính Điển, lên ngôi với niên hiệu Càn Thống, giữ một số vùng như Vân Lan, An Bác, Đại Từ (Thái Nguyên), Yên Tử (Quảng Ninh)^[1]. Năm 1594, trước khi mất, Mạc Ngọc Liễn để lại lời khuyên Mạc Kính Cung tránh giao chiến công khai, chờ thời cơ và không cầu viện nhà Minh; đến năm 1598 Mạc Kính Cung từ Long Châu (Trung Quốc) trở về, chiếm Thất Tuyền ở Lạng Sơn^[1].

Các mốc thời gian không khớp

Cách kể phổ biến trên báo địa phương là nhà Mạc lên Cao Bằng ngay sau khi mất Thăng Long. Loạt bài “Trấn Cao Bằng xưa – tỉnh Cao Bằng nay” của Báo Cao Bằng viết rằng năm 1592, khi quân Lê tái chiếm Thăng Long, họ Mạc lên Cao Bằng, chọn Hòa An làm trung tâm và đóng ở đó tổng cộng 85 năm^[3]. Một bài khác của báo này viết “hơn 80 năm (1593 – 1677)”^[5]. Bài của Tiền Phong lấy năm 1593 làm năm Mạc Mậu Hợp thất bại, nói họ Mạc rút lên Cao Bằng từ năm 1594, đồng thời ghi thời gian ở đó là 85 năm ở một chỗ và 83 năm ở chỗ khác^[2].

Đinh Văn Niêm, trong bài đăng trên website Bảo tàng Lịch sử quốc gia, phản bác cách kể đó. Ông cho rằng các vua Mạc đều đóng ở Thăng Long cho đến 1592, đợt tấn công năm ấy nhằm vào Thăng Long, Bắc Ninh, Đông Triều và Quảng Ninh chứ không phải Cao Bằng, và đến năm 1623 tàn dư họ Mạc mới chiếm được Cao Bằng: Mạc Kính Khoan, hiệu Long Thái, chiếm Cao Bằng rồi đánh sang Bắc Ninh, Gia Lâm và bị quân Lê – Trịnh vây diệt; năm 1638 Mạc Kính Vũ chiếm lại Cao Bằng^[1]. Bài này không chọn mốc nào, chỉ ghi nhận rằng “85 năm ở Cao Bằng” và “từ 1623” khó cùng đúng.

Kinh đô và thành lũy

Theo Báo Cao Bằng, họ Mạc dùng Na Lữ (xã Hoàng Tung, Hòa An) và Cao Bình (nay thuộc thành phố Cao Bằng) làm đế đô, đặt vương phủ ở Cao Bình, tu bổ thành Na Lữ và thành Bản Phủ để thành trung tâm chính trị – quân sự^[3]. Một bài khác của báo liệt kê ở phường Hưng Đạo các di tích gắn với họ Mạc như thành nhà Mạc, chợ Háng Séng, trường Quốc học, thành Nà Lữ, chùa Đống Lân; nhưng bài không nêu niên đại hay mô tả chi tiết^[5]. Tiền Phong cho biết ba vua Mạc ở Cao Bằng mở rộng và gia cố thành Nà Lữ, nay còn rất ít dấu vết; ở Lạng Sơn còn hai đoạn tường đá trong khe núi phường Tam Thanh, và ở Tuyên Quang có thành Mạc xây năm 1592^[2].

Về giáo dục, Báo Cao Bằng viết rằng trường Quốc học ở Bản Thảnh (Bế Triều, Hòa An) hoạt động khoảng 80 năm; nữ tiến sĩ Nguyễn Thị Duệ được nói là thi Hội năm 1607 ở đây khi cải trang nam giới, và theo truyền miệng còn có các vị đỗ năm 1595, 1598^[4]. Bài này dùng nhiều chữ “tương truyền” và “tài liệu địa phương”. Đinh Văn Niêm thì cho rằng khoa cử nhà Mạc đã kết thúc từ 1592 và các sách chép việc thi Hội ở Cao Bằng là không có căn cứ^[1].

Quan hệ với Lê – Trịnh, nhà Minh và nhà Thanh

Wikipedia tiếng Việt ghi rằng sau 1593 họ Mạc rút về Cao Bằng; năm 1597, sau cuộc hội khám, nhà Minh vẫn phong Lê Thế Tông chức An Nam đô thống sứ ty, như từng phong cho nhà Mạc; sau đó, không rõ năm, nhà Minh nhân danh thiên triều ép họ Trịnh cắt đất Cao Bằng cho họ Mạc^[7]. Báo Cao Bằng viết rằng nhà Minh muốn giữ thế Nam – Bắc cục nên buộc Lê – Trịnh để Mạc cát cứ; Lê – Trịnh phong Mạc Kính Khoan chức Thái úy, Thông quốc công để quản Cao Bằng (không nêu năm), nhiều lần Mạc đem quân về đánh Thăng Long nhưng không giữ được^[3]. Năm 1623, sau khi Trịnh Tùng mất, nội bộ họ Trịnh rối loạn, Mạc Kính Khoan tiến sát Thăng Long rồi rút về^[3]. Sau khi nhà Minh mất (1644), tàn quân Minh vẫn ủng hộ họ Mạc; nhà Thanh lúc đầu chưa can thiệp và chỉ đánh khi họ Mạc công khai theo Ngô Tam Quế chống Thanh^[3].

Quân Lê – Trịnh nhiều lần đánh Cao Bằng không thành. Wikipedia ghi các cuộc tấn công năm 1638–1640 thất bại, họ Mạc cứ bị ép là chạy sang Long Châu rồi quay lại, và năm 1667 nhà Thanh ép nhà Lê trả đất Cao Bằng cho Mạc^[6]. Đinh Văn Niêm lại nêu chiếu dụ của nhà Thanh năm 1669, buộc Lê – Trịnh trả bốn châu Cao Bằng, và họ Trịnh tạm nhượng^[1]. Hai nguồn chênh nhau hai năm về cùng một sự kiện, hoặc là hai sự kiện khác nhau.

Năm 1677 và dư chấn

Theo Wikipedia, tháng 2/1677 họ Trịnh huy động quân dưới quyền Đinh Văn Tả và Nguyễn Hữu Đăng, tiến hai đường qua Thái Nguyên và Lạng Sơn. Tháng 5, cánh Nguyễn Hữu Đăng bị chặn ở sông Mãng Giang, trong khi Đinh Văn Tả đánh úp phá thành Mục Mã; thành Nà Lữ bị vây khoảng hai tháng rồi thất thủ vào tháng 7; vua Mạc lui về Phục Hòa, nơi mất vào tháng 8 và sang Long Châu^[6]. Đinh Văn Niêm tóm tắt gọn hơn: tháng 5/1677 Đinh Văn Tả đánh bại họ Mạc, Mạc Kính Vũ chạy sang Long Châu và toàn bộ Cao Bằng được thu hồi^[1]. Một bài khác của Báo Cao Bằng thuật theo truyền miệng địa phương rằng Mạc Kính Vũ cùng hoàng hậu và hai công chúa rút về Lũng Hoàng, hoàng hậu và hai công chúa trầm mình ở sông Rẻ Dào, và đền Cao Tiên thờ công chúa thứ hai^[5].

Sự kết thúc cũng không dứt khoát. Báo Cao Bằng viết rằng năm 1682–1683 Mạc Kính Vũ lui về cố thủ ở thành Phục Hòa và bị đánh bại năm 1683; năm 1692 sau khi bắt được Mạc Trí Kính, tình hình Cao Bằng mới tạm yên^[3]. Wikipedia nêu một số nhà nghiên cứu cho rằng họ Mạc còn ở Phục Hòa đến năm 1685 mới đầu hàng và chỉ bị khuất phục hẳn năm 1692^[6]. Vì vậy cách nói “nhà Mạc kết thúc năm 1677” chỉ đúng với việc mất kinh đô Nà Lữ chứ chưa chắc là mốc chấm dứt thực tế.