Khởi nghĩa Lam Sơn (1418–1427)

Bối cảnh

Đầu thế kỷ XV, nhà Minh đặt ách đô hộ Đại Việt; báo Thanh Hóa tính 20 năm (1407–1427), còn hội thảo của Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam nêu 21 năm^[5][3]. Theo bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, sau khi nhà Hồ thất bại trước quân Minh, Lê Lợi ở Lam Sơn (Thanh Hóa) chiêu hiền đãi sĩ, chờ thời và từ chối lời chiêu dụ của giặc^[1].

Mười năm khởi nghĩa

Theo báo Nhân Dân, ngày 2 tháng Giêng năm Mậu Tuất (7/2/1418), Bình Định vương Lê Lợi phất cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn với lực lượng ban đầu khoảng hai nghìn người^[3]. Năm 1422, nghĩa quân phải rút về Chí Linh trong cảnh thiếu lương kéo dài nhưng vẫn giữ được lực lượng. Năm 1424, một cánh quân do Đinh Liệt chiếm huyện Đỗ Gia, giữ thế hiểm chờ giặc; đến năm 1425, nghĩa quân làm chủ đất đai từ Thanh Hóa trở vào. Năm 1426, Lê Lợi tiến ra Bắc, thắng lớn ở Tốt Động, Chúc Động rồi vây thành Đông Quan^[1]. Các bài báo còn nêu thêm các chiến thắng ở Bồ Đằng và Trà Lân^[3][5].

Chiến lược nổi bật được các bài viết nhắc tới là giữ thế hiểm yếu, tránh đánh thành khi chưa có lợi, tập trung tiêu diệt viện binh để làm suy yếu đối phương; Nguyễn Trãi góp phần hoạch định kế sách^[1]. Cách đánh này được gọi là “vây thành diệt viện”^[2].

Chi Lăng – Xương Giang (10–11/1427)

Tháng 10/1427, nhà Minh cho hai đạo viện binh sang cứu: Liễu Thăng dẫn khoảng 10 vạn quân theo ngả Lạng Sơn, Mộc Thạnh dẫn khoảng 5 vạn quân theo ngả Lào Cai, trong khi Vương Thông còn giữ thành Đông Quan^[2]. Ngày 10/10, Liễu Thăng bị phục kích ở chân núi Mã Yên và bị giết. Ngày 3/11, nghĩa quân tổng công kích ở Xương Giang, Mộc Thạnh rút chạy, còn Vương Thông bị vây ở Đông Quan phải đầu hàng và rút quân^[2]. Các con số quân là theo bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, các nguồn khác có thể ghi khác.

Ngày 16/12/1427, hội thề Đông Quan diễn ra, Vương Thông đọc lời cam kết rút quân và không xâm phạm Đại Việt^[1].

Lập triều Lê và di sản

Tháng 4/1428, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, đặt niên hiệu Thuận Thiên, khôi phục quốc hiệu Đại Việt, mở đầu triều Lê sơ^[1][3]. Nguyễn Trãi được giao soạn Bình Ngô đại cáo để công bố thắng lợi^[1].

Về nguyên nhân thành công, giáo sư Nguyễn Quang Ngọc nhấn mạnh việc huy động rộng rãi sức dân và tư tưởng “lấy dân làm gốc”, cùng việc Lê Lợi biết trọng dụng nhân tài^[5]. Hội thảo năm 2018 cũng nêu vai trò của Lê Lợi, Nguyễn Trãi và Bộ Tham mưu nghĩa quân trong việc hoạch định đường lối, xây dựng căn cứ địa và tập hợp quần chúng^[3].

Quê hương khởi nghĩa còn để lại quần thể Lam Kinh ở Thanh Hóa: năm 1430 Lam Sơn được đổi thành Tây Kinh (Lam Kinh), năm 1433 Lê Thái Tổ được an táng tại Vĩnh Lăng; di tích được xếp hạng quốc gia năm 1962 và di tích quốc gia đặc biệt năm 2012^[4].