Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng (Di sản thiên nhiên thế giới UNESCO)

Khái quát và các mốc ghi danh

Phong Nha – Kẻ Bàng là vườn quốc gia nằm trên dải núi đá vôi dọc biên giới Việt – Lào; địa bàn nay thuộc tỉnh Quảng Trị, trước đây là Quảng Bình. Theo báo Nhân Dân, ngày 3/7/2003, tại phiên họp thứ 27, Ủy ban Di sản thế giới thông qua hồ sơ của Việt Nam, công nhận vườn là Di sản thiên nhiên thế giới nhờ giá trị nổi bật về địa chất, địa mạo. Đúng 12 năm sau, ngày 3/7/2015, di sản được bổ sung các giá trị về tiến trình tiến hóa của hệ sinh thái trên cạn và về bảo tồn đa dạng sinh học^[2]. Cơ sở dữ liệu của UNESCO hiện ghi tài sản theo ba tiêu chí (viii), (ix) và (x), với các mốc điều chỉnh vào năm 2003, 2015 và 2025^[1].

Vùng karst cổ nhất châu Á

Theo UNESCO, quá trình tạo karst ở đây bắt đầu từ khoảng 400 triệu năm trước, vào đại Cổ sinh, nên đây được xem là vùng karst quy mô lớn lâu đời nhất châu Á. Đá vôi xen kẽ với đá phiến, sa thạch và granit tạo nên những dạng địa hình hiếm gặp trên mặt đất, còn bên dưới là hơn 220 km hang động và sông ngầm đã được ghi nhận^[1]. Hồ sơ của UNESCO nhấn mạnh hai hang tiêu biểu: Sơn Đoòng, nơi có đoạn hang lớn nhất từng được ghi nhận xét theo đường kính và độ liên tục, và Xe Bang Fai ở phía Lào, nơi có đoạn hang sông còn hoạt động lớn nhất cùng hồ nước canxit lớn nhất trong một hang^[1].

Số lượng hang thay đổi theo từng đợt thám hiểm. Báo Nhân Dân cho biết từ năm 2003, các chuyên gia thuộc Hiệp hội Hang động Hoàng gia Anh đã khảo sát 425 hang động ở bảy khu vực, trong đó 389 hang được đo vẽ với tổng chiều dài 243 km^[2]. Báo Pháp Luật Việt Nam, bài năm 2023, lại nêu con số gần 450 hang đã được khảo sát^[5].

Đa dạng sinh học

Riêng vườn quốc gia phía Việt Nam, UNESCO ghi nhận hơn 2.700 loài thực vật có mạch và 800 loài động vật có xương sống, trong đó 237 loài bị đe dọa toàn cầu và khoảng 400 loài đặc hữu của vùng trung Lào – trung Việt. Vùng di sản có 10–11 loài linh trưởng, bốn loài trong số đó đặc hữu của dãy Trường Sơn, kể cả quần thể vượn má trắng phương Nam lớn nhất còn lại và voọc đen^[1]. Báo Pháp Luật Việt Nam còn nhắc đến voọc Hà Tĩnh và nhiều loài mới được phát hiện trong hang như bọ cạp, cá và dương xỉ^[5]. Hệ sinh thái trên núi đá vôi trải từ rừng khô trên karst ở độ cao lớn đến rừng ẩm thấp, cộng với môi trường hang ngầm, nên nhiều loài chỉ sống trong một hệ thống hang duy nhất^[1].

Mở rộng sang Hin Nậm Nô năm 2025

Ngày 13/7/2025, UNESCO thông qua việc điều chỉnh ranh giới di sản, đưa Vườn quốc gia Hin Nậm Nô (tỉnh Khăm Muộn, Lào) vào cùng một tài sản. Tên mới là “Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng và Vườn quốc gia Hin Nam Nô”; hồ sơ do chính phủ hai nước cùng gửi từ tháng 2/2024, và báo chí trong nước coi đây là di sản thế giới liên biên giới đầu tiên của Việt Nam^[3]. Theo UNESCO, tổng diện tích sau mở rộng là 217.447 ha, kèm vùng đệm 295.889 ha^[1]. Báo Sài Gòn Giải Phóng viết rằng khối karst liền mạch này rộng gần 220.000 ha, là một trong những cảnh quan karst xuyên biên giới lớn và còn nguyên vẹn nhất thế giới^[4].

Quản lý và thách thức

Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng được lập từ năm 1986 và nâng cấp năm 2001; việc quản lý theo hai kế hoạch riêng cho mỗi phía, kèm các thỏa thuận phối hợp chống săn bắt và xây dựng kế hoạch hành động chung^[1]. UNESCO chỉ ra những mối đe dọa chính gồm săn bắt trái phép, khai thác tài nguyên rừng thiếu bền vững, loài ngoại lai ở phía đông, hạ tầng, thay đổi sử dụng đất và áp lực du lịch^[1].

Du lịch là nguồn thu quan trọng nhưng cũng là bài toán khó. Báo Nhân Dân cho biết đến năm 2023 vườn có 15 tuyến, điểm tham quan hoạt động và ban quản lý theo dõi tác động của du khách lên hang động^[2]. Theo báo Sài Gòn Giải Phóng, lãnh đạo vườn đề ra giới hạn số lượng và loại hình khách ở các hang lớn như Sơn Đoòng, đồng thời siết giám sát khai thác gỗ và săn bắt^[4].