Hoàng hoa sứ trình đồ (Di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương)

Cuốn sách ghi hành trình đi sứ

Hoàng hoa sứ trình đồ (皇華使程圖) là sách vẽ và ghi chép lộ trình của một sứ bộ Đại Việt sang nhà Thanh. Theo trang của MOWCAP, sách do Nguyễn Huy Oánh (1713–1789) biên soạn, hiệu đính và chú giải trong các năm 1765–1768, dựa trên tài liệu của nhiều thế hệ sứ thần trước và bổ sung chuyến đi của chính ông năm 1766–1767^[1]. Báo Hà Tĩnh gọi ông là Đình nguyên Thám hoa, cho biết ông giữ chức Chánh sứ trong chuyến đi 1766–1767 và sách còn có tên gọi khác là “Hành trình đi sứ Trung Hoa”^[2]. Viet Nam News và bản tiếng Anh của Báo Chính phủ cũng nêu Nguyễn Huy Oánh là người biên soạn, hiệu đính, và mô tả sách kết hợp chữ viết, tranh vẽ và bản đồ để ghi lại quan hệ ngoại giao Việt – Trung thế kỷ XVIII^[3][4].

Bản được ghi danh

Theo MOWCAP, bản được đề cử là bản sao chép và vẽ tay do Nguyễn Huy Triển (1852–1909) thực hiện vào tháng 2/1887 tại làng Trường Lưu; bản gốc đã thất lạc. Sách vẽ ba màu trên giấy dó, chữ Hán^[1]. Báo Hà Tĩnh mô tả khổ 30 × 20 cm, dày 2 cm, do con cháu dòng họ Nguyễn Huy giữ tại tư gia ở Trường Lưu (xã Trường Lộc, huyện Can Lộc theo bài đăng năm 2018)^[2]. MOWCAP cho biết bản được cất trong tủ sách gỗ ở nhà ông Nguyễn Huy Mỹ, đại diện gia đình, trong điều kiện môi trường tự nhiên, không có điều hòa; trang này không nêu số trang hay số quyển^[1].

Nội dung

Sách là chuỗi bản đồ lộ trình của sứ bộ từ biên giới Việt – Trung, qua các phủ, huyện, trạm dịch, đến Bắc Kinh. MOWCAP cho biết sách ghi thời gian và nơi dừng chân khi đi và khi về, bằng đường bộ và đường thủy, hoạt động của sứ bộ, khoảng cách giữa các trạm, tổng chiều dài hành trình, kèm mô tả địa hình, sông núi, cảnh quan, cư dân và nghi lễ ngoại giao^[1]. Báo Hà Tĩnh thêm rằng sách ghi cả cấu trúc và thời gian xây các cửa cung ở Yên Kinh, và đánh giá tài liệu có giá trị về địa lý, lịch sử, chính trị, ngoại giao, văn hóa, phong tục và nghệ thuật; bài báo gọi đây là cuốn sách hiếm về hành trình đi sứ do một dòng họ lưu giữ^[2].

Ghi danh năm 2018

Hồ sơ của Hà Tĩnh được Ủy ban Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương (MOWCAP) thông qua tại Hội nghị lần thứ 8 ở Gwangju (Hàn Quốc) vào ngày 30/5/2018, với 17/17 phiếu thuận theo cả Báo Hà Tĩnh lẫn Viet Nam News^[2][3]. Báo Hà Tĩnh cho biết đoàn Việt Nam chỉ có duy nhất hồ sơ này^[2]. Đây là danh mục khu vực, khác Danh mục Ký ức thế giới toàn cầu của UNESCO; MOWCAP ghi năm đăng ký là 2018^[1]. Theo Viet Nam News, một đại biểu cho biết hội đồng xem sách là tài liệu hiếm và quý về quan hệ ngoại giao Việt – Trung từ thời phong kiến^[3]. Hoàng hoa sứ trình đồ là một trong ba di sản tư liệu của làng Trường Lưu, cùng Mộc bản Trường học Phúc Giang (2016) và Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu (2022), theo Báo Văn hóa (2025)^[5].

Những điểm các nguồn chưa thống nhất

Số hồ sơ trình bày ở Gwangju khác nhau: Báo Hà Tĩnh nói 10 bộ hồ sơ, Viet Nam News nói hội nghị xem xét 12 hồ sơ của tám nước^[2][3]. Điểm đến của lộ trình được ghi là “huyện Tân Thành, Bắc Kinh” trong Báo Hà Tĩnh nhưng là “Hưng Thành (Xincheng)” trên trang MOWCAP^[1][2]. MOWCAP cho rằng sách phản ánh quan hệ ngoại giao Việt – Trung từ thế kỷ X đến thế kỷ XIX, trong khi các báo chỉ nêu thế kỷ XVIII^[1][3][4]. Báo Hà Tĩnh gọi bản này là bản sao chép tay duy nhất, nhưng cũng nói bản được chép năm 1887 từ bản gốc soạn thời vua Lê Hiển Tông; MOWCAP nói bản gốc đã thất lạc^[1][2]. Tên tiếng Anh cũng khác nhau: MOWCAP viết “The Envoy Ship Journeys to China”, còn báo tiếng Anh dùng các biến thể như “The Envoyship Journeys to China”^[1][4]. Bài giữ nguyên cách ghi của từng nguồn thay vì chọn một cách.