Mộc bản Trường học Phúc Giang (Di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương)

Trường học Phúc Giang ở làng Trường Lưu

Mộc bản Trường học Phúc Giang gắn với làng Trường Lưu ở Hà Tĩnh (các nguồn năm 2016–2018 ghi là xã Trường Lộc, huyện Can Lộc). Theo Báo Hà Tĩnh (2026), trường có tiền thân là Trường Lưu học hiệu do Thám hoa Nguyễn Huy Oánh lập năm 1732; năm 1766, sau chuyến đi sứ, ông mở rộng và đổi tên thành Trường học Phúc Giang. Ba thế hệ dòng họ Nguyễn Huy gây dựng và duy trì trường gần một thế kỷ. Khuôn viên khoảng 3.000 m², có thượng điện, trung điện, hạ điện và hai dãy tả vu, hữu vu mỗi dãy năm gian, kèm Đồ thư quán lưu giữ thư tịch của dòng họ. Báo cho biết trường đào tạo hơn 30 tiến sĩ cùng hàng nghìn hương cống, tú tài; các công trình xưa nay không còn, dấu tích vật chất rõ nhất là Giếng Đền^[3]. Thông cáo báo chí của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Tĩnh (2016) bổ sung rằng Nguyễn Huy Oánh năm 1759 được bổ làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám, sau thăng Tế tửu^[2].

Bộ mộc bản

Mộc bản là ván gỗ khắc chữ ngược để in sách. Theo trang MOWCAP, các ván của Phúc Giang khắc trên gỗ thị bằng chữ Hán cổ, nét thư pháp tinh tế, được làm từ năm 1758 đến 1788 để phục vụ hoạt động giáo dục và văn hóa của dòng họ; sách in từ ván được dùng trong giáo dục ở nhiều nơi và tại trường cho đến năm 1919^[1]. Thông cáo của Sở cho biết các ván dùng in ba bộ sách kinh điển Nho gia (tổng cộng 11 quyển) và một cuốn quy chế nhà trường, trong đó nêu các tên Tính lý toản yếu đại toàn, Ngũ kinh toản yếu đại toàn và Thư viện quy lệ. Phần lớn ván khắc cả hai mặt; lề trên dưới khoảng 1–1,2 cm, lề trái phải khoảng 1 cm; chữ có nhiều lối như lệ, thảo, dị thể, cổ tự; nội dung còn kèm phần sử Việt từ Đinh đến Trần có bình luận về các vua^[2]. Báo Pháp luật Việt Nam (2016) nói ván lưu bút tích, ấn triện, gia huy và dấu bản quyền của năm thầy giáo, nhà văn, nhà thơ thuộc ba thế hệ họ Nguyễn Huy trong thế kỷ XVIII^[5].

Ghi danh năm 2016

MOWCAP, Ủy ban Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương thuộc UNESCO, ghi mộc bản vào danh mục của mình năm 2016 tại Hội nghị lần thứ 7 ở Huế (18–21/5/2016); đây là một trong hai hồ sơ của Việt Nam được công nhận ở kỳ họp đó. Hồ sơ được đánh giá theo hai tiêu chí là tính xác thực và tính độc đáo^[1][2]. Đây là danh mục khu vực, khác với Danh mục Ký ức thế giới toàn cầu của UNESCO, dù nhiều báo dùng cụm “di sản tư liệu thế giới”. Ngày 25/9/2016, UBND tỉnh Hà Tĩnh tổ chức lễ đón bằng công nhận có đại diện UNESCO tại Việt Nam dự^[5]. Các nguồn mô tả bộ ván là khối mộc bản về giáo dục do một dòng họ làm ra còn lại sớm nhất, và cũng là duy nhất, ở Việt Nam^[2][3][4].

Những số liệu chưa thống nhất

Số lượng ván khác nhau giữa các nguồn. MOWCAP ghi 379 ván; thông cáo của Sở (2016), Báo Văn hóa (2025) và Báo Hà Tĩnh (2026) ghi 383 ván^[1][2][3][6]. Viet Nam News (2016) viết bộ ván từng có 2.000 tấm, nay còn 394 tấm trong tình trạng tốt^[4]. Niên đại cũng lệch: phần mô tả của MOWCAP nêu 1758–1788, nhưng tên mục trên chính trang này ghi “thế kỷ XVIII–XX”, còn thông cáo của Sở chỉ nói “từ giữa thế kỷ XVIII”^[1][2]. Về chữ khắc, MOWCAP và Sở ghi chữ Hán, còn Viet Nam News ghi chữ Hán và chữ Nôm^[4]. Nơi lưu giữ cũng được nêu khác nhau: MOWCAP ghi Bảo tàng Hà Tĩnh, trong khi thông cáo của Sở, Báo Pháp luật Việt Nam và Báo Hà Tĩnh cho biết ván do con cháu dòng họ giữ tại nhà riêng ở Trường Lưu^[1][2][3][5].

Bảo quản và bối cảnh di sản

MOWCAP lưu ý bộ ván không còn đầy đủ vì chiến tranh và khí hậu làm mất mát, hư hại; trang này cho rằng việc một gia đình giữ được bộ ván như vậy là hiếm^[1]. Báo Hà Tĩnh (2026) nhận định đây là hiện vật còn khá nguyên vẹn trong số các di vật của dòng họ (tư liệu Hán Nôm, kiệu rước tiến sĩ, sập dạy học, ấn triện của Nguyễn Huy Quýnh), đồng thời cho biết việc phục dựng không gian trường nằm trong đề án và quy hoạch phát triển văn hóa của tỉnh đến năm 2030, tầm nhìn 2045, đã có thiết kế phục dựng và hội thảo nhưng bài chưa nói công trình đã khởi công^[3]. Trường Lưu có ba di sản tư liệu: Mộc bản Trường học Phúc Giang (2016), Hoàng hoa sứ trình đồ (2018) và Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu (2022, gồm 48 tài liệu: 26 sắc phong, 19 văn bản hành chính, 3 bức trướng), theo Báo Văn hóa (2025)^[6].