Mộc bản kinh Phật chùa Vĩnh Nghiêm (Di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương)

Chùa Vĩnh Nghiêm và thiền phái Trúc Lâm

Chùa Vĩnh Nghiêm nằm ở xã Trí Yên, huyện Yên Dũng, Bắc Giang cũ, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Báo Nhân Dân năm 2025 cho biết chùa được dựng từ thế kỷ XI, ban đầu mang tên Chúc Thánh tự, sau được vua Trần Nhân Tông mở rộng và đổi thành Vĩnh Nghiêm vào thế kỷ XIII. Chùa là nơi tu hành của Trúc Lâm tam tổ (Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang) và là trung tâm đào tạo tăng sĩ thời Trần^[5]. Trang của Ủy ban Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương (MOWCAP) mô tả chùa là trung tâm đào tạo tăng sĩ của thiền phái Trúc Lâm, một dòng thiền do Trần Nhân Tông (1258–1308) sáng lập và là dòng Phật giáo bản địa duy nhất của Việt Nam^[1].

Bộ mộc bản

Mộc bản là những tấm gỗ khắc chữ ngược để in sách. Theo MOWCAP, các ván ở Vĩnh Nghiêm được khắc từ gỗ thị, chứa kinh, luật, luận và trước tác của ba vị tổ Trúc Lâm cùng các thiền sư khác; nội dung liên quan tôn giáo, ngôn ngữ, văn học, y học và nghệ thuật, đồng thời đánh dấu sự phát triển của chữ Nôm^[1]. Báo Nhân Dân bổ sung rằng ngoài kinh, kho còn có thơ, phú và nhật ký của các thiền sư^[5]. Báo Chính phủ (bản tiếng Anh, 2012) cho biết ván được các nghệ nhân ở Bắc Giang, Bắc Ninh và Hải Dương khắc vào những thời kỳ khác nhau, dùng gỗ thị lấy ngay trong vườn chùa vì loại gỗ này mềm, mịn, bền, dễ khắc và ít cong nứt; chữ khắc bằng Hán hoặc Nôm. Ván lớn nhất dài hơn một mét, rộng 40–50 cm, ván nhỏ nhất chỉ 15 × 20 cm, mặt ván đen bóng do mực in còn đọng^[2].

Ghi danh năm 2012

Tại phiên họp thứ năm của Ủy ban Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương ở Bangkok, tháng 5/2012, bộ mộc bản được công nhận là di sản tư liệu khu vực; theo Báo Chính phủ, hồ sơ đạt 100% phiếu, đáp ứng ba tiêu chí là tính xác thực, tính độc đáo và vai trò trong khu vực^[2]. MOWCAP ghi mộc bản vào Danh mục Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương năm 2012^[1]. Đây là danh mục khu vực, khác với Danh mục Ký ức thế giới toàn cầu của UNESCO.

Những số liệu chưa thống nhất

Các nguồn nêu số lượng và niên đại khác nhau. MOWCAP và báo Nhân Dân ghi 3.050 ván, nhưng báo Nhân Dân nói là 9 đầu sách còn báo Pháp Luật Việt Nam năm 2016 viết 3.035 ván với 34 đầu sách^[1][3][5]. Về thời gian khắc, MOWCAP ghi từ năm 1873 đến 1935^[1]; báo Pháp Luật Việt Nam viết từ giữa thế kỷ XVIII, thời vua Lê Cảnh Hưng, đến đầu thế kỷ XX^[3]; một bài tạp chí khoa học dẫn kỷ yếu hội thảo năm 2011 cũng ghi mốc từ thời Lê Cảnh Hưng đến thời vua Thành Thái^[4]. Vì chưa có chuyên khảo nào được đối chiếu, bài giữ nguyên các số liệu theo từng nguồn thay vì chọn một con số.

Bảo quản

Kho mộc bản gồm năm gian trong dãy nhà tả vu, dựng bằng gỗ lim; ván xếp trên tám giá gỗ ba tầng. Theo nghiên cứu trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Lâm nghiệp (2015), nhiệt độ trung bình trong kho từ 19 đến 26°C, độ ẩm trung bình khoảng 81%^[4]. Nhóm tác giả khảo sát 599 ván ở Vĩnh Nghiêm (cùng 374 ván ở chùa Bổ Đà) và thấy phần lớn đã cong, nứt, nấm mốc hoặc mất nét chữ; ở Vĩnh Nghiêm 471 trên 599 ván bị nứt, trong khi mối mọt gây hại rất ít^[4]. Báo Pháp Luật Việt Nam cho biết điều kiện lưu giữ lý tưởng là 19–24°C và độ ẩm 45–55%, khó đạt ở khí hậu nóng ẩm Yên Dũng, nên tháng 4/2016 tỉnh khởi công nhà lưu giữ và trưng bày mộc bản^[3]. Năm 2025, quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc, trong đó có chùa Vĩnh Nghiêm, được ghi vào Danh sách di sản thế giới^[5].