Trang sức của cư dân Đông Sơn: vòng ống, khuyên tai, hạt chuỗi

Bộ sưu tập trang sức của bảo tàng

Bảo tàng Lịch sử quốc gia là một trong những nơi lưu giữ nhiều hiện vật văn hóa Đông Sơn nhất, gồm đồ dùng sinh hoạt, công cụ, vũ khí, nhạc khí và trang sức^[1]. Theo bài của Nguyễn Thị Định, bộ trang sức Đông Sơn đa dạng về loại hình lẫn chất liệu, gồm đồng, đá, mã não, thủy tinh, trong đó trang sức đồng nhiều nhất^[1]. Theo bài này, chúng không chỉ để làm đẹp mà còn góp phần làm phong phú đời sống nghệ thuật, tinh thần và tâm linh của người xưa^[1].

Trang sức đồng: vòng ống, trâm cài, khóa thắt lưng

Các loại vòng bằng đồng gồm vòng ống chân, vòng ống tay, vòng trổ thủng, vòng hình sống trâu và nhiều dạng khác^[1]. Vòng ống được ưa chuộng nhất, thường có hình nón cụt hoặc trụ rỗng, thân có gờ nổi, đường chỉ chìm và hoa văn bông lúa hoặc chữ S, kèm một rãnh hở để chỉnh độ rộng khi đeo^[1]. Nhiều chiếc gắn lục lạc đồng ở miệng và thân; khi người đeo múa, lục lạc va vào nhau tạo tiếng vang, nên vòng đồng còn đóng vai nhạc cụ trong ngày hội^[1][3]. Phụ nữ quý tộc cài trâm đồng lớn, ví dụ chiếc trâm hình chữ P mang ký hiệu LSb 24291^[1]. Khóa thắt lưng đồng, thường trang trí xoắn ốc, chữ S, cá sấu hoặc rùa, được xem là món trang sức của thủ lĩnh, quan lại và người giàu^[1].

Trang sức đá và thủy tinh

Đồ trang sức bằng đá gồm vòng tay, khuyên tai và hạt chuỗi, làm bằng kỹ thuật khoan tách lõi, mài, giũa và đánh bóng; khuyên tai đá hình vành khăn khá phổ biến^[1]. Người Đông Sơn chọn đá trắng, xanh, vân, xám, vàng nâu, đỏ của mã não, xanh của ngọc hay trong suốt của thạch anh, nên màu sắc cũng là một phần của vẻ đẹp^[1]. Có loại hạt chuỗi đá dài 3–4 cm, vát hai đầu; theo tư liệu dân tộc học được bài dẫn, chúng được xâu ở tai, cắm tua hay lông chim chứ không đeo ở cổ^[1]. Thủy tinh là nghề mới ra đời thời Đông Sơn; bài trích Hà Văn Tấn cho rằng có ý kiến xem trung tâm thủy tinh Sa Huỳnh sớm hơn và có ảnh hưởng lan sang các vùng quanh đó, nên nghề thủy tinh Đông Sơn ít nhất chịu ảnh hưởng của Sa Huỳnh^[1]. Hạt chuỗi, vòng tay, khuyên tai thủy tinh cũng nằm trong sưu tập; bảo tàng xem đây là dấu hiệu giao lưu kỹ thuật và hàng hóa với các vùng khác^[1].

Người xưa đeo trang sức thế nào

Cách dùng trang sức được nhìn thấy trên các khối tượng gắn ở thạp, cán dao găm và cán kiếm: đàn ông đóng khố, búi tóc tròn, đeo vòng tai lớn rủ xuống vai, vòng tay và chuỗi dài; tượng phụ nữ trên cán kiếm ở núi Nưa (Triệu Sơn, Thanh Hóa) có búi tóc cao như búp sen, nhiều chuỗi hạt dài tới bụng và vòng tai lớn^[1]. Bài còn lưu ý đàn ông thường đeo khuyên nhỏ hơn, còn đến nay mới thấy tượng phụ nữ đeo nhiều chuỗi hạt^[1]. Nhân Dân bổ sung rằng trong ngày hội, nam nữ mặc đẹp hơn, đội mũ lông chim, mang khuyên tai, hạt chuỗi, nhẫn, vòng tay và vòng chân bằng đá hoặc đồng, còn kiểu tóc phổ biến là cắt ngắn xõa, búi tó, tết bím hay quấn ngược lên đỉnh đầu^[2].

Ý nghĩa xã hội và những giới hạn của nguồn

Sự phong phú của trang sức được bảo tàng hiểu là bằng chứng cho đời sống vật chất khá cao, óc thẩm mỹ và trình độ luyện kim, chế tác đá của cư dân Đông Sơn^[1]. Nguyễn Đình Chiến cũng xếp lục lạc, chuông và vòng gắn lục lạc vào nhóm nhạc cụ thường thấy của Đông Sơn^[3]. Tuy nhiên, vì phần lớn trang sức được đối chiếu với tượng và hiện vật bảo tàng, những nhận định về ý nghĩa quyền lực hay phân biệt giới tính còn là suy luận; nhiều chi tiết như tên gọi từng loại hạt chuỗi hay cách đeo cụ thể vẫn cần thêm nghiên cứu.