Vũ khí đồng thời Đông Sơn: giáo, dao găm, hộ tâm phiến và mũi tên

Vũ khí là nhóm đồ đồng nhiều nhất

Theo bài viết của Bảo tàng Lịch sử quốc gia năm 2014, vũ khí là loại hình hiện vật được phát hiện nhiều nhất trong các sưu tập Đông Sơn; ở một số di tích như Vinh Quang, Làng Cả, Thiệu Dương, Đông Sơn, Làng Vạc, vũ khí đồng thau chiếm trên một nửa tổng số đồ đồng, thậm chí vượt hẳn các loại khác^[1]. Chúng được đúc hàng loạt bằng khuôn đá hoặc khuôn đất nung nên số lượng tăng nhanh, mũi nhọn và lưỡi sắc hơn các vũ khí trước đó^[1]. Giai đoạn muộn còn xuất hiện vũ khí sắt, hoặc loại kết hợp lưỡi sắt với chuôi đồng, tuy ít^[1].

Vũ khí đánh gần, đánh xa và đồ phòng thủ

Sưu tập của bảo tàng chia vũ khí Đông Sơn thành vũ khí tiến công và phòng thủ. Vũ khí đánh gần gồm giáo, dao găm, kiếm ngắn, rìu; vũ khí đánh xa gồm lao, tên, cung, nỏ, trong đó phần đầu bằng đồng gây sát thương, còn cán bằng tre, gỗ để nhẹ hơn và bay xa hơn^[2]. Bài năm 2014 mô tả thêm đinh ba, qua và kiếm; riêng qua vốn là loại vũ khí đặc trưng của Trung Quốc nhưng qua trong di tích Đông Sơn có phần lưỡi và hoa văn khác^[1]. Vũ khí phòng thủ tiêu biểu là hộ tâm phiến, tấm che ngực hình vuông hoặc chữ nhật, thường trang trí người múa hóa trang, người chèo thuyền và các băng hoa văn hình học, có bốn vòng khuyết đúc liền để buộc dây đeo^[2].

Giáo, lao và kiếm

Giáo là vũ khí đâm gồm bộ phận tra cán và lưỡi nhọn; lưỡi có thể hình lá liễu, búp đa hay tam giác, có chiếc chỉ dài khoảng 20–25 cm, có chiếc vượt 50 cm. Loại trổ lỗ ở hai cánh phần lớn thấy ở lưu vực sông Mã^[1]. Lao dùng để phóng, thường có họng tra cán dài hơn mũi, có loại lưỡi cánh én hoặc lao ngạnh^[1]. Kiếm dài có đốc khắc hoa văn "hình thuyền" được xem là kiểu vũ khí rất đặc trưng của Đông Sơn, dù tên gọi và ý nghĩa của hoa văn ấy còn cần nghiên cứu thêm^[1].

Dao găm cán tượng người

Dao găm tuy không nhiều bằng giáo, nhưng kiểu dáng cực kỳ phong phú, từ chuôi hình chữ T đến đốc hình củ hành và chắn tay quặp như sừng trâu. Đẹp nhất là những chiếc có cán tạc hình người hoặc thú; bộ sưu tập dao găm ở khu mộ táng Làng Vạc (Nghệ An) được bài này đánh giá là phong phú nhất^[1]. Bảo tàng nhận xét nhiều vũ khí được trang trí cầu kỳ đến mức không chỉ dùng để chiến đấu mà còn mang tính biểu trưng cho quyền lực^[2].

Mũi tên, nỏ và ký ức Âu Lạc

Mũi tên đồng là loại vũ khí đánh xa phổ biến. Ở Cầu Vực (thành Cổ Loa) số mũi tên được tìm thấy lên tới hàng vạn chiếc; phần lớn có ba cạnh, có trụ, cánh và chuôi, hợp nguyên lý khí động học nên bay chính xác và tạo vết thương hở khi cắm vào mục tiêu^[2]. Hoa văn trống Ngọc Lũ, Hoàng Hạ khắc hình cỗ máy bắn nỏ đặt trên thuyền lầu; cùng với kho mũi tên và các lẫy nỏ, bài năm 2014 coi đó là lõi lịch sử đằng sau truyền thuyết An Dương Vương xây thành Cổ Loa^[1]. Đây là cách diễn giải của tác giả bảo tàng, còn nội dung truyền thuyết nằm ở bài riêng.

Những giả thuyết về chức năng

Có hai ví dụ cho thấy hiểu biết về vũ khí Đông Sơn vẫn đang thay đổi. Thứ nhất, TS Nguyễn Việt cho rằng các lưỡi đồng hình tim và hình cánh bướm lâu nay gọi là "lưỡi cày" thực ra là vũ khí chém bổ, dựa trên những ví dụ còn nguyên cán gỗ ở khu mộ Yangfudou (Vân Nam, Trung Quốc)^[3]. Thứ hai, ông nhận xét khoảng 20% mũi giáo đồng điển hình vùng sông Mã, sông Chu có lỗ ở hai cánh, và suy đoán các lỗ này dùng để buộc vật dẫn lửa hoặc tẩm thuốc độc nhằm tăng sát thương, một giả thuyết chưa có bằng chứng trực tiếp^[4]. Ông cũng lưu ý loại giáo trổ lỗ phân bố rõ rệt ở xứ Thanh^[4]. Người đọc nên coi các ý này là đề xuất nghiên cứu, bên cạnh những mô tả đã được bảo tàng giới thiệu rộng rãi.