Tượng người và tượng thú bằng đồng của văn hóa Đông Sơn

Tượng tròn trong đồ đồng Đông Sơn

Nhắc đến văn hóa Đông Sơn, nhiều người nghĩ ngay tới trống đồng và thạp. Báo Đại Đoàn Kết, tóm lược các kết quả nghiên cứu, cho biết cư dân Đông Sơn còn làm ra nhiều đồ dùng đồng gắn tượng nhỏ như muôi, ấm, đèn. Hình người và thế giới động, thực vật gần gũi được lặp đi lặp lại: voi, hổ, hươu, chó, gà, cóc, nhái, chim, rùa, rắn, quả bầu, bông lúa^[2]. Báo Kiến Thức, ghi lại một đợt giới thiệu ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia, nhận xét nhiều khía cạnh đời sống người Việt cổ được tái hiện qua các bức tượng đồng thuộc nền văn hóa này^[1]. Bài viết xem những tượng ấy như một nhóm hiện vật, thay vì từng bảo vật riêng lẻ.

Người trên muôi, ấm và chuôi dao

Theo Báo Đại Đoàn Kết, chiếc muôi đồng ở di chỉ Việt Khê có cán gắn tượng người thổi khèn; chiếc ấm tìm thấy ở di tích Đông Sơn có vòi gần giống đầu một loài chim và gắn tượng ba người ngồi cưỡi^[2]. Báo Kiến Thức nhắc lại hình người thổi khèn trên cán muôi Việt Khê và cho rằng chi tiết này nhấn mạnh vai trò của khèn, một nhạc cụ còn tồn tại đến ngày nay, trong đời sống người Việt cổ^[1].

Chuôi dao găm cũng được tạo hình người. Báo Kiến Thức mô tả hình một phụ nữ trên chuôi dao găm Đông Sơn với những chi tiết trang phục thể hiện rõ nét, và cho rằng tạo hình ấy phản ánh ảnh hưởng của chế độ mẫu hệ, nơi người phụ nữ có quyền lực lớn^[1]. Đây là cách diễn giải của người viết bài; bài báo không nêu thêm chứng cứ khác, nên cần đọc như một giả thuyết. Báo Đại Đoàn Kết ghi vũ khí chiếm khoảng một nửa số hiện vật trong mỗi di tích Đông Sơn, nên chuôi dao tạo hình như vậy thuộc nhóm di vật khá thường gặp^[2].

Đèn hình người và hình thú

Đèn là nơi tượng tròn phát triển rõ nhất. Báo Pháp luật Việt Nam, đưa tin về triển lãm "Đèn cổ Việt Nam" năm 2013, cho biết đèn Đông Sơn chủ yếu làm bằng đồng, chế tạo công phu, với nhiều hình người, hình thú như cây đèn hình người quỳ, đèn hình voi, hươu, bò và đèn treo^[4]. Báo Tuổi trẻ viết đèn Đông Sơn là biểu tượng về "cây vũ trụ", với nhiều tượng người và các con vật như voi, bò^[3]. Theo Báo Tiền Phong, nhờ kỹ thuật đúc đồng phát triển, người Đông Sơn đã tạo ra những cây đèn kết cấu phức tạp, như đèn treo hoặc đèn có chân là tượng tròn; chân đèn có khi là người, có khi là thú, có khi kết hợp người với thú hoặc người với chim, và đèn còn có ý nghĩa quan trọng trong nghi lễ, tín ngưỡng chứ không chỉ để thắp sáng hay giữ lửa^[5].

Báo Kiến Thức kể về hai đèn tìm thấy ở Làng Vạc, Nghệ An. Một chiếc có tượng người cưỡi voi; theo bài báo, hình ảnh này cho thấy việc thuần hóa voi để cưỡi và phục vụ lao động, sản xuất hay chiến đấu đã phổ biến. Chiếc kia có hình hai người và hai con vật giống cừu hoặc dê trên đỉnh đèn, hai người ở tư thế như đang vận hành một công cụ, và bài báo xem đó là một chi tiết của đời sống nông nghiệp^[1]. Với cây đèn người quỳ, Kiến Thức viết rằng hình người có thể tượng trưng cho nô lệ hoặc tù nhân chiến tranh, những tầng lớp thấp nhất trong xã hội^[1].

Cách đọc và giới hạn

Các tượng này thường nhỏ, nhiều chiếc chỉ là một phần của đồ vật lớn hơn như đế đèn, cán muôi hay chuôi dao, nên cách hiểu thường dựa trên so sánh và suy đoán. Ngay cùng một hình người quỳ, một nguồn đọc là nô lệ hoặc tù nhân^[1], trong khi nguồn khác nói đèn có vai trò nghi lễ, tín ngưỡng^[5]. Những diễn giải về mẫu hệ, nông nghiệp hay thuần hóa voi trong các bài báo cũng là suy luận từ hình ảnh, chưa phải kết luận khảo cổ đã được kiểm chứng.

Điều các nguồn nhìn chung đồng thuận là giá trị kỹ thuật và thẩm mỹ. Báo Đại Đoàn Kết nêu rằng Bảo tàng Lịch sử quốc gia đang lưu giữ hơn 10.000 hiện vật văn hóa Đông Sơn^[2], còn các nguồn báo chí về đèn cổ thường ghi niên đại khoảng 2.500 năm trước^[3]. Do chưa có bài nghiên cứu chuyên sâu về từng tượng trong số các nguồn đọc được, bài này chỉ tổng hợp những mô tả và nhận xét nêu trên.