Nỏ thần và truyền thuyết An Dương Vương – Mỵ Châu – Trọng Thủy

Truyền thuyết: thần Kim Quy, nỏ thần và Mỵ Châu – Trọng Thủy

Theo bài giới thiệu của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, vào khoảng nửa sau thế kỷ III trước Công nguyên, Thục Phán, thủ lĩnh người Âu Việt, hợp nhất với người Lạc Việt, lập nước Âu Lạc, xưng An Dương Vương và đóng đô ở Phong Khê (Cổ Loa ngày nay)^[2]. Truyền thuyết kể rằng thành Loa nhiều lần xây xong lại đổ vì yêu quái; nhờ thần Kim Quy (rùa vàng) giúp, nhà vua mới dựng được thành. Thần còn trao cho vua một chiếc móng rùa để làm lẫy nỏ; tướng Cao Lỗ dùng nó chế ra nỏ liên châu, tức nỏ thần, bắn một lần được nhiều mũi tên, nhờ đó vua mấy lần đánh bại giặc ngoại xâm^[2]. Không thắng được bằng quân sự, Triệu Đà dùng kế hôn nhân: An Dương Vương gả con gái là Mỵ Châu cho Trọng Thủy, con trai Triệu Đà. Theo truyền thuyết, Trọng Thủy lấy cắp nỏ thần rồi dẫn đường cho quân Triệu Đà đánh Âu Lạc; thành mất, vua chém Mỵ Châu rồi tự vẫn, còn Trọng Thủy nhảy xuống giếng tự tử^[2].

Cao Lỗ và nỏ liên châu trong thư tịch

Cao Lỗ được các thư tịch cổ nhắc đến như một tướng tài của Thục Phán. Bảo tàng Lịch sử quốc gia dẫn Thần tích làng Đại Than (Gia Bình, Bắc Ninh) để nói quê ông ở đó, và dẫn các sách như Việt sử tiêu án, Việt sử lược, Lĩnh Nam chích quái, Đại Việt sử ký toàn thư về việc ông chế nỏ và luyện quân. Theo Việt sử lược, ông làm được loại nỏ mỗi lần giương bắn ra mười phát tên^[3]. Bài này cũng nêu rằng các sách Trung Quốc chép sức sát thương của nỏ với những con số rất lớn, và nhận xét rằng riêng chuyện Cao Lỗ chế nỏ phần nhiều được phản ánh qua truyền thuyết dân gian mang màu sắc thần thoại^[3].

Dấu tích khảo cổ: mũi tên đồng và lẫy nỏ

Tháng 6/1959, tại khu Cầu Vực (Cổ Loa), công nhân làm đường phát hiện một hố chứa khoảng 93 kg mũi tên đồng, ước gần một vạn chiếc. Theo tiến sĩ Lại Văn Tới (Viện Khảo cổ học), mũi tên có ba cạnh, gồm bảy cỡ dài từ 6 đến 11 cm; khoảng ba phần tư còn nguyên dấu vết mới đúc, chưa chỉnh sửa, và lớp đất quanh hố không có tầng văn hóa, nên đây được coi là kho mũi tên vừa đúc bị chôn giấu^[1]. Trong các năm 2004–2007, khai quật ở khu Đền Thượng (Cổ Loa) tìm thấy dấu tích lò đúc và nhiều mang khuôn đá khắc hình mũi tên ba cạnh; ông Tới coi đây là bằng chứng vật chất chắc chắn cho việc đúc mũi tên ở Cổ Loa thời An Dương Vương, đồng thời cho biết có nhà khoa học nghi ngờ vì mũi tên đồng thế kỷ III–II trước Công nguyên cũng được đúc ở nhiều nơi khác^[1]. Hai chiếc lẫy nỏ bằng đồng, niên đại khoảng 2.500–2.000 năm cách ngày nay, đang trưng bày ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia, đều tìm thấy ở Cổ Loa; lẫy nỏ gồm bốn bộ phận đúc rời ghép bằng hai chốt, và theo bài của bảo tàng, lẫy thực tế có thể làm bằng đồng, sừng hoặc gỗ cứng chứ không nhất thiết là móng rùa như trong truyền thuyết^[3]. Các tác giả của bảo tàng và ông Tới đều cho rằng truyền thuyết nỏ thần có cốt lõi lịch sử, dù cách diễn đạt khác nhau^[1][3].

Phục dựng nỏ liên châu

Một nhóm cán bộ Bảo tàng Lịch sử quân sự Việt Nam và Trung tâm Nghiên cứu tiền sử Đông Nam Á, cùng nghệ nhân Hòa Bình, đã phục dựng nỏ kiểu Cao Lỗ. Bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho biết bản phục dựng bước đầu còn nhỏ, mỗi phát bắn được năm mũi tên^[3]; một bài khác đăng lại trên trang của bảo tàng thì nói nhóm phục dựng được máy bắn nỏ thời Văn Lang – Âu Lạc bắn mười mũi tên cùng lúc, sát thương cao nhất ở cự ly 80–120 m^[4]. Hai bài mô tả khác nhau về số mũi tên, nên bài này nêu cả hai.

Dấu vết ở Cổ Loa ngày nay

Theo truyền thuyết, Loa Thành có chín vòng; qua các đợt khai quật, nhà khảo cổ xác định chỉ có ba vòng thành: Thành Ngoại chu vi 8 km, Thành Trung 6,5 km, Thành Nội 1,6 km^[2]. Trên nền thành xưa nay có đền Thượng thờ An Dương Vương và thần Kim Quy, miếu thờ Cao Lỗ, am thờ Mỵ Châu với pho tượng đá không đầu, và giếng Ngọc gắn với Trọng Thủy^[2]. Những nơi thờ tự này cho thấy câu chuyện đã in sâu vào ký ức cộng đồng, dù phần chuyện kể vẫn thuộc truyền thuyết chứ không phải sử liệu được ghi chép đương thời.