Trang phục chàm của người Nùng ở Cao Bằng

Người Nùng và sắc chàm

Người Nùng là một trong những dân tộc thiểu số đông dân nhất nước: năm 2019 có 1.083.298 người, tập trung ở miền núi Đông Bắc, nhất là Lạng Sơn và Cao Bằng^[2][3]. Riêng Cao Bằng, TS. Trần Thị Mai Lan (2021) ghi 157.607 người Nùng, cư trú chủ yếu ở các huyện Phục Hòa, Quảng Uyên, Hạ Lang và Trà Lĩnh cũ^[2]. Phần lớn người Nùng có gốc Quảng Tây (Trung Quốc), di cư sang cách đây khoảng 200 đến 300 năm theo Mai Lan và Báo Nhân Dân; riêng Cao Bằng được cho là một trong những nơi có các nhóm Nùng gốc Choang đến sớm nhất, vào khoảng thế kỷ XVI^[1][2][3]. Ở Cao Bằng có nhiều nhánh như Nùng Cháo, Nùng Inh, Nùng An, Nùng Giang, Nùng Phàn Slình^[1].

Báo Nhân Dân nhận xét y phục người Nùng khá đơn giản, thường may bằng vải thô tự dệt, nhuộm chàm, hầu như không thêu trang trí^[3].

Trang phục của nhóm Nùng Giang

ThS. Sa Thị Thanh Nga (Viện Dân tộc học, 2022) khảo sát ở các xã thuộc Trùng Khánh và Hà Quảng, nơi người Nùng chủ yếu thuộc nhóm Nùng Giang. Theo bà, trang phục ở đây không cầu kỳ, không thêu sặc sỡ mà thiên về kỹ thuật tạo dáng^[1]. Nam giới mặc áo bốn thân cài cúc vải, có bốn túi phía trước, thân áo hẹp, ống tay rộng, cổ cao có chân, bảy cúc; quần chân què cạp lá tọa; đội mũ lưỡi trai, đi giày vải. Vì sắc chàm trên áo nam thường là chàm đen nên còn có tên gọi “người áo đen” (cần slửa đăm)^[1].

Phụ nữ mặc áo năm thân, ống tay rộng, tà xẻ cao, ngắn đến ngang hông, đầu ống tay và nẹp ngực may bằng vải khác màu; quần chân què cạp lá tọa màu chàm đen; đi giày vải; khi lao động đeo tạp dề và đệm vai^[1]. Báo Nhân Dân mô tả chung hơn: áo năm thân cài cúc bên nách phải, thường dài quá hông, đội khăn vuông chít kiểu mỏ quạ; nam giới mặc áo cổ đứng xẻ ngực, cài cúc vải và đội mũ khi làm lễ^[3]. Độ dài áo nữ do vậy được ghi hơi khác nhau, có thể do khác nhánh.

Theo Nga, trẻ sơ sinh được quấn bằng quần áo cũ của bố mẹ; một, hai tuổi mới may kiểu chung cho cả trai và gái; chín, mười tuổi mới may theo giới^[1]. Ngày cưới, cô dâu chú rể mặc bộ mới nhất, đẹp nhất, may như y phục thường ngày nhưng thêu vài chi tiết bằng chỉ xanh, đỏ; cô dâu đi tất, giày vải, mang ô, không đeo tạp dề và đệm vai^[1].

Dệt và nhuộm chàm ở Phúc Sen

Báo Pháp luật Việt Nam (2016) viết về xã Phúc Sen (Quảng Uyên cũ), hơn 423 hộ ở 10 thôn bản, toàn người Nùng An: trang phục nam nữ đều bằng vải chàm do phụ nữ làm, nhà nào cũng có khung cửi^[4]. Bông phơi nắng, cán tách hạt, bật rồi kéo thành cuộn sợi; sợi được hồ bằng nước ngô, cứ 1 kg sợi dùng 1 kg ngô xay ninh nhừ, vắt bỏ bã, ngâm khoảng hai giờ rồi phơi khô^[4].

Việc nhuộm phức tạp hơn: cây chàm ngâm cho nát, lọc giữ phần tinh bột chàm, đun cùng một số lá như cúc tần, chanh, thanh thảo, bưởi cho đến khi nước nhuộm nổi bọt. Vải được nhúng ba lần mỗi ngày, cứ đủ năm lượt ngâm, giặt, phơi thì thành một tấm vải chàm; vải tốt có màu đen ánh đỏ và rất bền^[4].

Những thay đổi gần đây

Nga ghi nhận nhiều biến đổi ở Nùng Giang và Hmông Trắng vùng biên giới Cao Bằng. Trước đây phụ nữ tự trồng bông, lanh, xe sợi, dệt và nhuộm; nay chủ yếu dùng vải công nghiệp và thuốc nhuộm bán sẵn, nên màu áo nữ đa dạng hơn, từ xanh nhạt đến xanh thẫm, tím than và đen. May máy rút một chiếc áo xuống còn một, hai ngày. Một số phụ nữ ở Thượng Thôn (Hà Quảng) may áo giữ phom cũ nhưng cài cúc giữa, thêm hai túi dưới như áo bà ba; nhiều người may thân bó hơn, tay hẹp hơn, áo ngắn ngang hông^[1].

Về cách dùng, nam giới Nùng Giang hầu như không còn mặc trang phục truyền thống; phụ nữ trung niên và cao tuổi mặc thường xuyên, nhưng bằng vải công nghiệp, còn dịp lễ, Tết, họp hành mới mặc áo chàm hoặc xanh truyền thống; thanh niên ưa trang phục phổ thông, một số đặt mua qua mạng xã hội như Facebook, WeChat, nhất là từ đại dịch COVID-19^[1]. Ở Hà Quảng, trường học quy định học sinh mặc trang phục dân tộc vào một số ngày trong tuần, góp phần bảo tồn^[1]. Nga cho rằng biến đổi này thể hiện khả năng thích nghi, nhưng cũng cho thấy nghề trồng bông, lanh, se sợi, dệt và nhuộm cổ truyền không còn ở các điểm khảo sát^[1].

Bức tranh ở Phúc Sen không hoàn toàn trùng khớp. Bài báo năm 2016 nói người Nùng An ở đây vẫn mặc đồ truyền thống thường xuyên, từ đi học, đi chợ đến cưới hỏi, lễ hội, dù vải chàm được dệt ít hơn vì đồ may sẵn bán nhiều^[4]. Cũng bài ấy lại ghi rằng chỉ phụ nữ lớn tuổi mới mặc hằng ngày, còn người trẻ thường chỉ giữ một, hai bộ cho lễ hội, và số xóm tự dệt, nhuộm, may như Phúc Sen đã rất ít, nhiều nơi thay bông, tơ tằm bằng len, nhuộm không còn màu tự nhiên^[4]. Nguồn không có số liệu để phân xử nên bài ghi cả hai.