Nghề dệt thổ cẩm của người Tày ở Luống Nọi (Cao Bằng)

Làng dệt Luống Nọi

Luống Nọi là một xóm thuộc xã Ngọc Đào, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng; một số bài viết ghi tên xóm là Lũng Nọi, và Lũng Nọi theo tiếng Tày nghĩa là thung lũng nhỏ. Xóm có 83 hộ, 307 nhân khẩu, toàn bộ là người Tày^[3]. Viet Nam News cho biết đây là ngôi làng duy nhất ở huyện Hà Quảng còn giữ kỹ thuật và công cụ dệt cổ, đồng thời là điểm di sản văn hóa thuộc Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng^[4]. Nhà nghiên cứu Hoàng Thi Nhuận được báo này dẫn lời cho rằng dân làng bắt đầu dệt thổ cẩm cách đây khoảng 500 năm^[4].

Theo Báo Văn hóa, những năm 1980 nhà nào ở Luống Nọi cũng có một hai khung dệt; phụ nữ tự dệt quần áo, mặt địu, vỏ chăn, gối để dùng, làm của hồi môn hoặc đổi ở chợ phiên^[1]. Từ năm 2012 chỉ còn khoảng 30 hộ giữ nghề, những người biết dệt đều trên 50 tuổi và giới trẻ hầu như không biết dệt^[1][3].

Kỹ thuật dệt hoa văn mặt trái

Quy trình truyền thống gồm quay sợi, mắc khung, tạo hoa văn và dệt vải. Nghệ nhân giăng những que tre trên khung cửi, "lập trình" sẵn mẫu hoa văn, rồi đưa sợi vào con thoi đưa qua đưa lại; mỗi lần giăng chỉ tạo được một hoa văn, muốn hoa văn khác phải lập trình lại từ đầu^[2][3]. Nét độc đáo, theo các bài báo, là hoa văn được tạo trên mặt trái của tấm thổ cẩm, không dệt từ mặt phải như kỹ thuật thông thường^[2][3]. Công cụ là khung cửi và con thoi bằng gỗ cùng que tre; người dệt không có mẫu vẽ sẵn mà giữ họa tiết trong đầu^[2][4].

Nghệ nhân Nông Thị Thược cho biết có mẫu cần 20 que tre để dựng khung, mẫu khác cần tới 100; mỗi tháng nếu chăm chỉ bà dệt được ba tấm cỡ 40 cm x 120 cm^[2][4].

Chàm, màu sắc và họa tiết

Báo Văn hóa và Báo Lào Cai viết thổ cẩm Luống Nọi được tạo hình, trang trí trên chất liệu vải chàm^[1][3]. Theo nhà nghiên cứu Hoàng Thi Nhuận, nguyên liệu chính là sợi bông nhuộm chàm và tơ nhuộm màu, với sáu màu xanh, đỏ, vàng, tím, trắng, đen^[4]. Nghệ nhân Nông Thị Thược cho biết các màu sáng, tối, nóng, lạnh được xử lý trên nền chủ đạo trắng đục, tạo nên bản sắc riêng của làng^[2][3][4]. Báo Văn hóa và Viet Nam News nêu hơn 20 loại hoa văn, gồm hoa lê, hoa mận, hoa đào, hoa mai, các loại hoa rừng như bjoóc chắm, bjoóc kíp, bjoóc tròn, bjoóc pắt, cùng hươu, nai, ngựa, chim, bướm; Viet Nam News ghi hoa truyền thống có tám cánh nhưng nay mẫu đã đổi để hợp nhu cầu hiện đại^[2][4]. Báo Lào Cai chia hoa văn thành ba dạng chính là hình học, hiện thực về thực vật và hiện thực về động vật, ngoài ra có hoa văn tín ngưỡng trên trang phục của các thầy Then, thầy Tào^[3].

Sản phẩm và vai trò trong đời sống

Báo Lào Cai cho biết người phụ nữ Tày dùng thổ cẩm may mặt chăn, mặt địu con, khăn trải giường và những bộ trang phục đặc sắc của dân tộc. Ngày nay thổ cẩm vẫn xuất hiện trong đời sống tâm linh, như trướng che bàn thờ và một số chi tiết áo, mũ, khăn, túi đựng đồ nghề, đệm ngồi của thầy cúng^[3]. Viet Nam News ghi lại lời nghệ nhân Thược rằng con gái Tày phải biết dệt để tự làm váy cưới^[4].

Ghi danh và bảo tồn

Báo Văn hóa (tháng 12/2023) ghi nghề dệt thổ cẩm của người Tày xã Ngọc Đào được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022^[1]. Báo Lào Cai (tháng 6/2023) viết Bộ vừa công bố danh mục 12 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trong đó có nghề dệt này^[3], còn Báo Văn hóa cùng tháng chỉ ghi nghề đã được đưa vào danh mục^[2]; các bài không nêu số quyết định, nên cách ghi năm chưa thống nhất.

Tháng 12/2023, Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam phối hợp địa phương mở lớp trao truyền cho 50 học viên, người nhỏ nhất 10 tuổi, cao nhất 62 tuổi, do 5 nghệ nhân hướng dẫn, và tặng xóm hai bộ khung dệt^[1]. Nghệ nhân Nông Thị Thược, người đầu tiên được phong danh hiệu nghệ nhân của làng, xuất thân từ gia đình bốn đời làm nghề^[2]; Viet Nam News ghi bà được Hiệp hội Làng nghề Việt Nam trao "Bảng vàng Gia tộc nghề truyền thống" năm 2016, còn nghệ nhân Nông Thị Duyên nói chỉ còn vài hộ làm nghề, hầu hết đã lớn tuổi^[4].