Khăn đóng và áo dài nam của người Việt

Bộ khăn đóng – áo dài của nam giới

Với nam giới Việt, bộ trang phục lễ truyền thống gồm chiếc áo dài, quần trắng và khăn đội đầu. Nhà nghiên cứu Lê Thị Tuấn (2016) mô tả chiếc áo dài đen cùng khăn đóng là trang phục dùng trong lễ lạc hoặc giao tiếp long trọng của cả người có chức sắc lẫn dân thường, và nhận xét kiểu dáng áo dài nam ít thay đổi hơn áo dài nữ qua thời gian^[1]. Hai bài báo năm 2020 cùng cho biết bộ này đã thu hẹp dần trong đời sống: nam giới ngày nay thường mặc quần âu, sơ mi, vest, còn áo dài nam chủ yếu hiện diện ở lễ hội, lễ cưới, nghi lễ lớn hay trên sân khấu^[2][3].

Từ khăn đầu rìu đến khăn lương, khăn xếp

Báo Sài Gòn Giải Phóng (2007) kể lại một cách giải thích về nguồn gốc: người xưa cần vật che nắng che mưa khi lao động, như nón lá, áo tơi, khăn trùm đầu; dần dần chúng trở thành vật trang điểm. Với nam giới, khăn đầu rìu là dải vải buộc tóc, thắt nút trước trán, làm bằng vải thô nâu khi đi làm và vải nhiễu màu nâu đỏ hoặc tím khi đi tiệc, lễ hội. Từ đó có khăn lương bằng vải nhiễu màu tía, nâu đỏ hoặc tím, vòng đầu tiên bắt chéo trên đầu thành hình chữ "nhân" rồi quấn tiếp và giắt đuôi khăn sau gáy. Khăn xếp (còn gọi khăn đóng) là loại làm sẵn cho tiện, gồm bảy tầng vải chồng lên nhau, tầng dưới cùng có các mối vải bắt chéo tạo chữ "nhân"^[4].

PGS.TS Lương Quỳnh Khuê (Báo Văn hóa, 2020) cũng viết rằng khăn xếp quấn nhiều vòng thành hình chữ "nhân" hoặc "nhất", biểu trưng cho lòng nhân và sự trung; bà cho biết các nho sĩ xưa có khi cài bút lông vào khăn^[2]. Tuy nhiên các nguồn chưa thống nhất về cách hiểu: Báo Pháp luật Việt Nam (2020) nhấn mạnh trang phục truyền thống đi kèm khăn quấn chứ không phải khăn đóng làm sẵn, vì thao tác quấn khăn thể hiện sự chỉn chu, đồng thời nêu bất tiện thực tế là khăn đóng không đội được mũ bảo hiểm khi đi xe máy^[3]. Vì vậy bài này dùng "khăn đóng" theo nghĩa khăn xếp làm sẵn của nguồn 4 và nêu rõ chỗ các nguồn khác nhau.

Cấu tạo áo dài nam

Lê Thị Tuấn khảo sát một chiếc áo dài đen do ông Lê Viết Phượng (91 tuổi, phường Cẩm Nam) giữ, may vào khoảng 1965–1966 bằng vải lãnh đen theo kiểu "đậu sống". Áo dài khoảng 140 cm, tay dài 76 cm, cổ góc vuông cao 4 cm và mềm, tay may hai lớp không có lót; vạt con nằm bên phải, áo cài năm nút tròn trắng đục với khuy làm bằng chỉ đen. Tác giả nhận xét áo dài nam luôn rộng, không ôm sát người, dài qua mắt cá chân và vạt rộng hơn áo dài nữ; vì ngày xưa khổ vải dệt chỉ khoảng 40 cm nên áo có đường nối ở giữa vạt trước và vạt sau, còn khổ vải ngày nay là 120–160 cm nên không còn phải nối^[1].

Về số thân áo, hai bài báo năm 2020 cùng nói áo dài nam truyền thống là áo ngũ thân với năm khuy: Báo Pháp luật mô tả chắp tà gồm hai tà trước, hai tà sau và một tà giữa, tà rộng và tay nhỏ búp^[3]; Báo Văn hóa cho biết cổ đứng cao khoảng 4 cm và giải thích năm khuy gợi "ngũ thường", bốn thân chính tượng trưng "tứ thân phụ mẫu" còn thân thứ năm là bản thân người mặc, một cách lý giải mang tính biểu trưng^[2]. Cũng theo Lê Thị Tuấn, ông Phượng mặc áo trong dịp cưới hỏi, cúng giỗ, ma chay, kèm khăn đóng và cầm dù đen; bên trong là bộ bà ba trắng^[1].

Lịch sử và sự mai một

Theo Báo Văn hóa, áo dài nam và nữ ra đời hơn 200 năm trước, bắt nguồn từ thời Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát (1738–1765); năm 1837 vua Minh Mạng chọn áo ngũ thân cổ đứng làm quốc phục cho cả nam và nữ^[2]. Báo Pháp luật nêu một mốc khác: nhà Nguyễn hoàn thiện áo dài nam từ năm 1802 (thời Gia Long)^[3]. Hai mốc nói về hai việc khác nhau (khai sáng và hoàn thiện, so với ban hành quốc phục) nên chưa chắc mâu thuẫn, nhưng đều chưa kèm văn bản gốc.

Sau năm 1945, theo nhà nghiên cứu Đinh Hồng Cường được Báo Pháp luật dẫn lại, áo dài nam mai một vì đất nước nghèo, chiến tranh kéo dài và phong trào Tây hóa; hình ảnh áo dài gắn với cụ lý trưởng, cường hào cũng làm người ta nhìn nó chưa đúng^[3]. Những năm gần đây có vài nỗ lực phục hồi: Sở Văn hóa và Thể thao Thừa Thiên Huế thử cho cán bộ mặc áo dài đi làm vào thứ Hai đầu tháng, nhóm "Đình làng Việt" lập câu lạc bộ áo dài nam và khuyến khích mặc vào dịp trọng đại, không kêu gọi thay hoàn toàn trang phục thường ngày^[2][3]. Cách gọi "quốc phục" trong các bài này là quan điểm của người viết hoặc nhóm vận động, chưa có văn bản pháp lý nào được dẫn.