Nón ngựa Phú Gia (Bình Định cũ, nay thuộc Gia Lai)

Chiếc nón của làng Phú Gia

Nón ngựa Phú Gia là sản phẩm của thôn Phú Gia, xã Cát Tường, huyện Phù Cát (Bình Định cũ). Theo Báo Sài Gòn Giải Phóng (2024), người làng dùng ba vật liệu chủ đạo: lá kè mỡ (loài cây rừng nhỏ ở khu vực đèo An Khê), rễ cây dứa và thân tre nứa; nón còn được bổ sung họa tiết và chụp bằng bạc, đồng, đá^[1]. Báo Văn hóa (2024) ghi giang làm sườn, lá kè (cọ) lợp nón, dứa chải ra làm chỉ^[3]. Tiền Phong (2026) cho biết nón của quan thêu tứ linh Long – Lân – Quy – Phụng, còn nón của lính có chóp bằng chì pha kim loại khác, không thêu tứ linh^[5].

Vì sao gọi là nón ngựa

Các nguồn đưa ra hai cách giải thích. Báo Văn hóa (2020) ghi theo các nghệ nhân: xưa nón chỉ dành cho quan lại, mà quan thường đi ngựa nên có tên nón ngựa; từ xã trưởng trở lên mới có chụp bằng đồng hoặc bạc chạm trổ theo phẩm trật^[2]. Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Văn Ngọc (Báo Văn hóa, 2024) cũng cho rằng tên gọi gắn với độ dẻo dai, bền chắc và với một số nhà chức trách dùng đội khi cưỡi ngựa; dân thường không dám đội vì giá cao, về sau chỉ nhà giàu mới sắm cho cô dâu, chú rể^[3].

Cách giải thích thứ hai gắn nón với nghĩa quân Tây Sơn. Phó Chủ tịch UBND huyện Phù Cát cho biết theo lời các bậc cao niên, nghĩa sĩ và võ tướng Tây Sơn từng đội nón này cưỡi ngựa ra trận, nên tên nón có thể gắn với câu chuyện ấy; ông cũng nói chưa xác định được mốc hình thành và nguồn gốc dòng nón^[1]. Tiền Phong (2026) dẫn nghệ nhân Đỗ Văn Lan giữ một chiếc nón mà ông cho là của nghĩa quân Tây Sơn năm 1788 và nói làng từng nhận làm hàng nghìn nón cho nghĩa quân^[5]. Đó là lời kể truyền miệng, các bài không dẫn tư liệu sử học; hai cách giải thích cũng không loại trừ nhau.

Cách làm nón

Số công đoạn được nêu không giống nhau. Báo Sài Gòn Giải Phóng và Tiền Phong cùng ghi 10 công đoạn; theo Tiền Phong, khó nhất là đan sườn, lợp lá, thêu đính hoa văn^[1][5]. Báo Văn hóa (2020) lại nói ba công đoạn: làm mê sườn, đan sườn mê và chằm nón, mỗi công đoạn do một thôn xóm chuyên làm; riêng Phú Gia và Xuân Quang chủ yếu mua sườn về làm thành phẩm^[2]. Báo Văn hóa (2024) liệt kê các bước đan mê, rập luông sườn, thắt nang sườn, thêu hoa văn trên sườn rồi lợp lá, chằm chỉ^[3].

Theo nghệ nhân Đỗ Văn Lan (Tiền Phong), nguyên liệu phải lấy vào cuối đông, đầu xuân: lá kè mỡ không non không già mới cho màu trắng vàng, giang khoảng hai năm tuổi, rễ dứa khoảng bốn năm tuổi. Xưa người ta đập lá dứa lấy sợi ngâm hồ nước bảy ngày, nay thay bằng chỉ màu hoặc cước^[5]. Giang và cọ hiện lấy từ vùng núi Vân Canh, Tây Sơn, An Nhơn; lá kè được sấy trong lồng tre trước khi chằm^[3]. Một chiếc nón công phu có thể mất gần hai tháng^[5].

Độ bền, giá và quy mô nghề

Về độ bền, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bình Định cho rằng nón làm đủ công đoạn dùng được 150–200 năm (Báo Nhân Dân, 2024)^[4]; Báo Văn hóa (2024) ghi có thể cả trăm năm, và gia đình nghệ nhân Đỗ Văn Lan còn giữ bốn cặp nón tuổi 100–200 năm^[3]. Giá bán dao động: năm 2020, nón truyền thống khoảng 400–500 nghìn đồng, nón lật 80–150 nghìn, nón bán cho du khách 40–50 nghìn^[2]; năm 2024, nón truyền thống 300–500 nghìn, loại gắn chụp bạc hoặc đồi mồi chạm long, lân, quy, phụng khoảng 2,5 triệu đồng^[3]. Nghệ nhân giữ nón cổ cho biết có chiếc được trả 100–200 triệu đồng nhưng không bán^[5].

Quy mô cũng lệch giữa các bài: khoảng 320 hộ, hơn 700 lao động làm nón ở xã Cát Tường (2020)^[2], khoảng 300 hộ ở làng Phú Gia (2024)^[1][3]. Báo Nhân Dân cho biết mỗi phiên chợ nón (năm ngày một phiên) có gần 1.000 chiếc xuất đi các nơi^[4]. Theo nghệ nhân Đỗ Văn Lan, năm 2013 tỉnh tuyển 105 người học chằm nón ngựa từ ông^[5].

Nhãn hiệu và di sản

Theo Báo Nhân Dân, năm 2012 nón ngựa Phú Gia là một trong năm sản phẩm được tỉnh Bình Định chọn hỗ trợ xây dựng nhãn hiệu chứng nhận; Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận độc quyền sử dụng nhãn hiệu chứng nhận "Nón ngựa Phú Gia" theo Quyết định số 19090/QĐ-SHTT ngày 7/4/2016^[4]. Ngày 10/4/2024, Sở Văn hóa và Thể thao Bình Định xác nhận đã nhận quyết định của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa nghề chằm nón ngựa Phú Gia vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[1]. Lễ đón bằng ghi danh tổ chức ngày 12/9/2024; đây là di sản thứ năm của tỉnh sau Võ cổ truyền, Hát bội, Nghệ thuật Bài chòi và Lễ hội chùa Bà – Cảng thị Nước Mặn^[4].

Tuổi nghề cũng được nêu khác nhau: "hơn 300 năm" theo Báo Sài Gòn Giải Phóng, Báo Văn hóa (2024) và Tiền Phong, nhưng "hơn 200 năm" theo Báo Nhân Dân^[1][3][5][4]. Về địa danh, các bài 2020–2024 viết xã Cát Tường, huyện Phù Cát (Bình Định); Tiền Phong (2026) viết thôn Phú Gia thuộc xã Xuân An, tỉnh Gia Lai, cách Quy Nhơn khoảng 40 km, sau khi tỉnh sáp nhập^[5].