Yang Pơtao Apui (Vua Lửa) của người Gia Rai và thanh gươm thiêng ở Plei Ơi

Pơtao Apui là ai

Pơtao Apui, thường dịch là "Vua Lửa", là nhân vật thần quyền của người Gia Rai (Jrai) ở vùng Ayun Pa, Phú Thiện (Gia Lai), nơi làng Plei Ơi ("làng ông") được coi là chỗ cư trú của các đời vua lửa. Theo Phan An (Tạp chí Dân tộc học, 2015), các sách thời Nguyễn dịch Pơtao Pui là "Hỏa Xá, Hỏa Vương", còn Pơtao Ea là "Thủy Xá, Thủy Vương"^[1]. Người Chăm gọi ông là Pơtao Pui, người Khmer gọi là Samdek Phlơn, người Gia Rai gọi là "Ơi"^[3]. Nguyễn Văn Thắng (Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, 2025) cho biết Tây Nguyên có ba Pơtao là vua lửa (apui), vua nước (ia) và vua gió (angin), nhưng tư liệu thực chứng chủ yếu về vua lửa^[2].

Vua, thầy cúng hay thủ lĩnh thần quyền?

Giới nghiên cứu chưa thống nhất. Theo phần tổng hợp của Thắng, một số học giả Nga cho vua lửa sinh ra từ chính xã hội Gia Rai; một số học giả Pháp coi ông là đại phù thủy; Nguyễn Minh San cho ông là người nắm nghề rèn, được tôn thành thủ lĩnh pháp sư chứ không phải thủ lĩnh bộ tộc^[2]. Jacques Dournes xem Pơtao là biểu hiện vũ trụ quan của người Gia Rai (ba yếu tố nước, lửa, gió) và là sợi dây cố kết các nhóm Gia Rai trong một xã hội không có nhà nước. Ông và Nguyễn Tấn Đắc đều không đồng ý dịch Pơtao là "vua", vì đó là áp khái niệm cho một xã hội tiền nhà nước; Phan An nói rõ bài của mình không đưa ra câu trả lời, chỉ giới thiệu hai cách tiếp cận này^[1].

Người giữ gươm thiêng

Theo Thắng, vua lửa được cộng đồng chọn và suy tôn, phải có uy tín, hiểu các nghi lễ cộng đồng và việc giữ thanh gươm thiêng. Ông vẫn lấy vợ, làm rẫy, săn bắn như người Gia Rai khác, không có đặc quyền thế tục; tài sản nổi bật chỉ là cối gỗ, chiêng, trống và chiếc rương gỗ đựng đồ tế lễ truyền từ đời trước. Ông kiêng ăn thịt ếch nhái, bò, chó, vì tin làm vậy sẽ làm ô uế thanh gươm^[2]. Phan An, từng gặp vua lửa Siu Ơi Nhót khoảng năm 1980, lại thuật lời người phiên dịch rằng theo tục lệ vua lửa phải ở ngoài làng, dân mang gạo, thức ăn và rượu cần ra để gần nhà, ông chỉ vào làng khi cầu mưa hoặc trừ dịch bệnh^[3].

Bài trên VietNamNet (2025) kể truyền thuyết thanh gươm: hai anh em người Gia Rai rèn gươm dưới chân núi lửa Hàm Rồng; lưỡi gươm đỏ rực hút cạn nước và chỉ nguội khi được tôi trong máu một người nô lệ. Đây là truyền thuyết, không phải sử liệu đã kiểm chứng^[4]. Vua lửa đời thứ sáu, Siu Nhong, được nhớ đến nhờ cầu mưa: ông từ chối nhận gươm, dân làng thuyết phục bảy ngày bảy đêm; ông đập gươm bảy lần xuống nước, bảy ngày sau mưa đổ và ông được suy tôn^[2][4].

Bao nhiêu đời vua lửa

Số đời không thống nhất. Thắng cho rằng nhiều tài liệu ghi 14 hoặc 15 đời, nhưng theo khảo cứu của ông và công bố của Vusta (2006) chỉ có 13 đời, từ Ksor Chlơi đến Siu Nhót: Siu Luyn (đời thứ 14) chưa được tấn phong bằng nghi lễ trao nhận gươm, còn Rơ Lan Hieo (đời thứ 15) thực chất là phụ tá^[2]. VietNamNet viết dòng vua lửa trải 14 đời, người cuối là Siu Luynh mất năm 1999; chỉ người họ Siu được kế vị, mà người Gia Rai theo mẫu hệ, con mang họ mẹ, nên hiện chức vị bỏ trống^[4]. Thời điểm xuất hiện cũng chưa rõ: Thắng cho rằng chậm nhất khoảng năm 1470 các Pơtao đã hiện diện, VietNamNet nhắc một ghi chép năm 1471 thời Lê Thánh Tông^[2][4].

Lễ cầu mưa

Lễ cầu mưa của Yang Pơtao Apui (huyện Phú Thiện) được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định 1877/QĐ-BVHTTDL ngày 8/6/2015, theo Báo Nhân Dân (2023)^[5]. Bài này mô tả lễ cầu mưa của người Jrai ở vùng Phú Thiện – Ayun Pa vào tháng 4 và tháng 5, nhưng không nói rõ vua lửa có chủ trì hay không, nên phần sau có thể là lễ của làng. Trước chính lễ có ba lễ nhỏ (xua tà ma và dịch gia cầm, cúng bến nước sông A Yun, cúng làng). Ngày chính lễ, chủ lễ ngồi trước ba ghè rượu, khấn bằng tiếng Gia Rai khoảng mười phút, đổ nước vào từng ghè rồi uống một ngụm rượu qua cần; dân làng lần lượt uống chung. Lễ vật gồm một con heo đực đen không đốm trắng khoảng 20 kg và ba ghè rượu; dân làng kiêng làm đồng áng trong ngày lễ^[5].

Các nguồn lệch nhau về thời điểm và địa điểm. VietNamNet ghi lễ diễn ra ngày 30/4 và 1/5 hằng năm từ 2018 tại Plei Ơi, do chính quyền Phú Thiện khôi phục sau khi chia tách huyện năm 2007, còn chú thích ảnh của Nhân Dân đặt lễ năm 2022 ở chân núi Chư Tao Yang^[4][5]. Theo Thắng, vua lửa xưa "đi công cán" mỗi năm một lần vào đầu mùa mưa, khoảng tháng tám, chín, mỗi hộ góp gạo, rượu để làm lễ chung chứ không để ông dùng riêng^[2].

Hiện nay

Thắng cho biết thiết chế vua lửa không còn hiện hữu nhưng vẫn ảnh hưởng đến một bộ phận người Gia Rai ở Plei Ơi; làng được công nhận di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia năm 1993^[2].