Tín ngưỡng thờ Tứ Pháp ở vùng Dâu (Luy Lâu, Bắc Ninh)

Tín ngưỡng và phạm vi

Tứ Pháp gồm Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện, tức các vị thần mây, mưa, sấm, chớp; dân gian gọi lần lượt là Bà Dâu, Bà Đậu, Bà Dàn, Bà Tướng. Theo Nguyễn Xuân Diện và Nguyễn Quốc Khánh (Viện Nghiên cứu Hán Nôm), đây là tín ngưỡng cổ của cư dân nông nghiệp, gắn với tục thờ Mẫu và Phật giáo, lưu hành trong phạm vi không rộng: huyện Thuận Thành (Bắc Ninh), Văn Lâm (Hưng Yên), Thường Tín (Hà Nội) và vài huyện của Hà Nam. Khảo sát sơ bộ của hai tác giả ghi nhận 37 di tích thờ Tứ Pháp, trong đó Hưng Yên có 21, Bắc Ninh 5, Hà Nội 5, Hà Nam 4 và Bắc Giang 2^[1]. Theo tư duy dân gian, có mây mới có mưa, sấm và chớp, nên Pháp Vân được xem là vị đứng đầu ba vị còn lại^[2].

Truyền thuyết Man Nương

Đoạn này là truyền thuyết do thư tịch Hán Nôm ghi lại, không phải sử liệu. Thời Sĩ Nhiếp, nhà sư Ấn Độ Khâu Đà La đến Luy Lâu truyền đạo; cô gái tên A Man (Man Nương) theo học Phật pháp và giúp việc chùa. Một hôm Man Nương ngủ quên trước cổng chùa, nhà sư bước qua người cô; sau đó cô có thai, sinh một bé gái rồi đem trả cho sư. Khâu Đà La khấn xin cây rừng, một cây dung thụ mở thân cho ông đặt đứa bé vào rồi khép lại. Ông còn trao cho Man Nương một cây trượng, dặn khi hạn hán thì cắm xuống đất; đến năm đại hạn, cô cắm gậy thì nước chảy ra^[1].

Về sau, mưa to gió lớn làm cây dung thụ đổ, trôi theo sông Dâu về thành Luy Lâu rồi mắc lại ven bờ, bao nhiêu người kéo cũng không nổi. Đến khi Sĩ Nhiếp (có bản kể là Man Nương) làm lễ, cây mới lên bờ và được chia làm bốn phần để tạc bốn pho tượng Phật; chỗ đặt đứa bé xưa đã hóa thành một khối đá. Bốn pho tượng được chia cho bốn chùa thờ, và Man Nương được gọi là Phật Mẫu^[1].

Những lần cầu đảo thời phong kiến

Theo Nguyễn Xuân Diện và Nguyễn Quốc Khánh, các bộ sử lớn của nhà nước từng ghi 23 lần cầu đảo (cầu tạnh và cầu mưa) ở nơi thờ Tứ Pháp, trong đó 21 lần vào thời Lý, một lần thời Lê và một lần thời Tây Sơn. Triều đình còn ban sắc phong với mỹ tự cao, như Pháp Vân Phật Bồ Tát hay Pháp Vân Đại Bồ Tát^[1]. Thích nữ Thánh Nhã, dẫn Đại Việt sử ký toàn thư, nêu việc năm 1073 vua Lý Nhân Tông cho đưa tượng Pháp Vân về triều để cầu mưa tạnh, và vua Lý Thần Tông cho đưa tượng về chùa Báo Thiên cầu mưa^[2].

Viện Nghiên cứu Hán Nôm lưu bản in Cổ Châu Pháp Vân Phật bản hạnh ngữ lục, in lại năm Cảnh Hưng thứ 13 (1752), kể sự tích Man Nương và các vị Phật Tứ Pháp^[1].

Hội vùng Dâu

Theo Báo Nhân Dân điện tử (6/2025), lễ hội vùng Dâu của tổng Khương Tự xưa, nay là ba phường Thanh Khương, Hà Mãn và Trí Quả thuộc thị xã Thuận Thành, diễn ra vào mồng 8 và 9 tháng Tư âm lịch. Thích nữ Thánh Nhã lại ghi hội kéo dài từ mồng 6 đến mồng 8 và ngày chính hội là mồng 8, khi dân các làng rước tượng Tứ Pháp từ chùa làng về chùa Dâu; câu ca xưa nhắc "tháng Tư ngày Tám" về hội Dâu^[2][3].

Không gian lễ hội trải ra năm chùa: bốn chùa thờ Tứ Pháp và chùa Tổ thờ Man Nương. Năm 2025, nghi lễ rước tượng Tứ Pháp về "công đồng" ở chùa Dâu, gồm rước chào, rước đón và rước đưa, được phục dựng sau gần ba thập niên gián đoạn. Báo cho biết tỉnh Bắc Ninh đang lập hồ sơ đề nghị đưa lễ hội vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[3].

Di sản vật thể liên quan

Bộ tượng Phật Tứ Pháp vùng Dâu – Luy Lâu, niên đại thế kỷ XVIII, hiện thờ ở chùa Dâu, chùa Phi Tướng và chùa Dàn, được Thủ tướng Chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia theo Quyết định 2089/QĐ-TTg ngày 25/12/2017 (đợt 6)^[5]. Theo VietnamPlus (6/2026), tượng gỗ Phật Mẫu Man Nương ở chùa Phúc Nghiêm (chùa Tổ) cũng vừa được công nhận bảo vật quốc gia; báo này ghi chùa khởi dựng từ khoảng thế kỷ II, một niên đại cần kiểm chứng thêm^[4].