Tín ngưỡng thờ Huyền Thiên Trấn Vũ và đền Quán Thánh (Hà Nội), Bắc trấn của Thăng Long tứ trấn

Vị thần trấn phương Bắc

Đền Quán Thánh (tên chữ là Trấn Vũ quán) thờ Huyền Thiên Trấn Vũ, vị thần được coi là trấn giữ phía Bắc kinh thành Thăng Long. Đây là một trong bốn đền của Thăng Long tứ trấn: Bạch Mã ở phía Đông, Voi Phục phía Tây, Kim Liên phía Nam và Quán Thánh phía Bắc. Hiện đền nằm cạnh Hồ Tây, số 194 phố Quán Thánh, phường Quán Thánh, quận Ba Đình, Hà Nội^[1][4].

Theo bài của Phương Anh trên Cổng thông tin điện tử Hà Nội (2015), hình tượng Trấn Vũ là sự kết hợp giữa nhân vật thần thoại Trung Hoa với nhân vật huyền thoại Việt Nam. Truyền thuyết kể thần diệt cáo chín đuôi ở Hồ Tây, trừ yêu gà trắng ở núi Thất Diệu, giúp An Dương Vương xây thành Cổ Loa, dâng sóng sông Nguyệt Đức giúp quân ta phá quân Tống, trừ Hồ Tinh – Quy Tinh – Xà Tinh để giữ đê sông Nhị, nên được tôn là phúc thần "Đế Phúc Thiên Nam"^[1]. Đây là truyền thuyết, không phải sử liệu đã kiểm chứng; tương truyền ngay khi định đô vua Lý Thái Tổ đã phong thần trấn mặt Bắc kinh thành^[1]. Wikipedia tiếng Việt thêm rằng đền từng là một trong bốn đạo quán lớn của Đạo giáo ở Thăng Long^[5].

Lịch sử đền: các nguồn không khớp nhau

Theo Cổng thông tin Hà Nội, đền được tu tạo năm 1102 (đời Lý Nhân Tông) và năm 1474 (đời Lê Thánh Tông); năm Vĩnh Trị thứ hai (1677) vua Lê Hy Tông cho xây lại quán với quy mô lớn hơn; diện mạo hiện nay cơ bản là sau lần trùng tu lớn năm 1893 (Thành Thái thứ năm)^[1]. Bài trên Tri thức trực tuyến (2020) cho rằng đền có từ trước khi dời đô, được xây mới năm 1012 và tôn tạo năm 1474^[2]. Wikipedia tiếng Việt nêu đền có từ thời Lý Thái Tổ (có tác giả cho là khởi dựng năm 1012) và liệt kê các lần trùng tu năm 1618, 1677, 1768, 1836, 1843, 1893, 1941 ghi trên văn bia^[5].

Về việc dời đền cũng có hai cách viết. Thông tin của UBND thành phố Hà Nội (2024) ghi ban đầu đền ở phía nam sông Tô Lịch, sau khi dời đô vua Lý Công Uẩn cho dời về vị trí hiện nay^[4]. Wikipedia tiếng Việt lại ghi đền được dời về phía nam Hồ Tây khi mở rộng Hoàng thành năm 1474^[5]. Wikipedia này ghi vua Minh Mạng đổi tên thành Chân Vũ quán (hoành trong bái đường vẫn ghi Trấn Vũ quán), và đền được xếp hạng di tích quốc gia năm 1962 rồi di tích quốc gia đặc biệt năm 2022 (Quyết định 93/QĐ-TTg; chưa đối chiếu văn bản gốc)^[5]. Cổng thông tin Hà Nội ghi đền xếp hạng di tích cấp quốc gia tháng 4/1962^[1]; UBND thành phố Hà Nội năm 2024 công nhận đền là điểm du lịch "di tích quốc gia đặc biệt"^[4].

Pho tượng đồng đen

Điểm nổi bật nhất là pho tượng Huyền Thiên Trấn Vũ trong bái đường. Theo Cổng thông tin Hà Nội, tượng đúc bằng đồng đen năm Vĩnh Trị thứ hai (1677), cao 3,96 m, chu vi 8 m, nặng 4 tấn, ngồi trên bệ đá cẩm thạch cao 1,2 m. Tượng là hình đạo sĩ xõa tóc, không đội mũ, tay trái bắt ấn, tay phải đặt trên đốc kiếm; kiếm chống lên lưng con rùa, quanh lưỡi kiếm có rắn quấn. Bài giải thích theo thuyết ngũ hành, màu đen (huyền) tượng trưng cho phương Bắc, rùa và rắn cũng là vật chấn phương Bắc theo tập quán Á Đông^[1]. Đền còn có quả chuông cao gần 1,5 m đúc cùng thời, được ca dao nhắc^[1].

Các nguồn khác nhau về người đúc tượng và vài chi tiết. Cổng thông tin Hà Nội nhắc nghệ nhân đúc đồng làng Ngũ Xá, tiêu biểu là ông Trùm Trọng, và cho biết chúa Trịnh Tạc cho đúc tượng sau khi tin thần báo mộng giúp chúa dẹp họ Mạc ở xứ Đông^[1]. Tri thức trực tuyến ghi tượng thay pho tượng gỗ cũ, hoàn thành năm 1677, bằng đồng thau làng Ngũ Xã, hun khói đen^[2]. Tuổi Trẻ (2023) viết Vũ Công Chấn (1618 – 1698) trực tiếp chỉ huy đúc tượng và gọi đó là một bảo vật quốc gia^[3]; Wikipedia tiếng Việt cũng ghi Vũ Công Chấn chỉ huy đúc và nhà tiền tế thờ ông^[5]. Về cân nặng, Wikipedia tiếng Anh ghi khoảng 3.600 kg, khác con số 4 tấn của các nguồn tiếng Việt^[6]. Pho tượng đá trắng người đàn ông trùm khăn trong đền cũng chưa rõ danh tính: Tri thức trực tuyến nêu ba giả thuyết (Trùm Trọng, thần Thổ Kỳ, quận công Vũ Công Chấn)^[2].

Lễ hội và tục lệ

Theo Cổng thông tin Hà Nội, lễ hội đền Quán Thánh diễn ra ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch hằng năm với các nghi thức chính là giáng bút, cầu mộng, cầu lộc và suy tôn Đại Đế Huyền Thiên Trấn Vũ^[1]. Tri thức trực tuyến ghi lại tục sĩ tử đến đền xin thơ giáng, cầu mộng để thi cử thuận lợi, cùng sách Trấn Vũ thần mộng ký chép chuyện thần báo mộng, nổi tiếng nhất là chuyện thần chỉ đường cho Nguyễn Trãi và Trần Nguyên Hãn đến Lam Sơn theo Lê Lợi^[2]. Wikipedia tiếng Anh cho biết người Hà Nội đến đền dịp Tết và các ngày mùng một, rằm để cầu sức khỏe, may mắn^[6].

Các chi tiết về niên đại, người đúc tượng, số đo và việc dời đền chủ yếu dựa trên truyền thuyết, văn bia và báo chí; chưa nguồn nào đối chiếu toàn văn văn bia thế kỷ XVII, nên bài nêu song song các cách ghi.