Đạo Bửu Sơn Kỳ Hương và đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa (An Giang, Nam Bộ)

Bối cảnh ra đời

Theo Vũ Thanh Bằng (Viện Nghiên cứu Tôn giáo), đạo Bửu Sơn Kỳ Hương là tôn giáo nội sinh ra đời năm 1849 ở An Giang do Đoàn Minh Huyên, còn gọi Đoàn Văn Huyên (1807 – 1856), sáng lập. Các nghiên cứu nhìn chung cho rằng đạo lấy giáo lý Phật giáo làm cơ sở, kết hợp yếu tố Nho giáo và tín ngưỡng bản địa, ra đời lúc Nam Bộ giữa thế kỷ XIX có nội chiến, ngoại xâm, mất mùa và dịch bệnh. Tên đạo có nghĩa là hương thơm lạ tỏa ra từ núi báu, chỉ dãy Thất Sơn; tín đồ tôn ông là Phật Thầy Tây An. Tiểu sử Đoàn Minh Huyên trước khi lập đạo còn mờ nhạt, chưa thống nhất giữa các nghiên cứu, lại được phủ thêm nhiều chuyện huyền thoại về chữa bệnh, khai hoang, mở đạo^[1].

Giáo lý và cách thờ tự thời đầu

Giáo lý cốt lõi là "tu nhân – học Phật". Đoàn Minh Huyên nhấn mạnh bốn ân mỗi người phải báo đáp: ân tổ tiên cha mẹ, ân đất nước, ân Tam bảo (Phật, Pháp, Tăng) và ân đồng bào, nhân loại. Ông giảng bằng văn vần dễ nhớ, nói về thời Hạ nguơn đầy tai ương và hội Long Hoa của thời Nhứt nguơn^[1].

Về thực hành, đạo chủ trương "thờ vô vi": không tượng cốt, chỉ treo tấm vải đỏ gọi là trần điều trên bàn thờ Tam bảo; không tụng kinh gõ mõ, không cúng xôi chè, không cạo đầu xuất gia, tín đồ vừa làm ăn vừa tu tại gia. Đạo gắn với việc khai hoang lập "trại ruộng", nơi các đệ tử thân cận (gọi là ông đạo) vừa lo việc đạo vừa mở mang ruộng đất ở Thất Sơn, Láng Linh, Đồng Tháp Mười^[1].

Sau khi Đoàn Minh Huyên mất, mười hai đại đệ tử tiếp tục lập các mối đạo và trại ruộng. Một đệ tử là Quản cơ Trần Văn Thành đứng đầu cuộc khởi nghĩa Bảy Thưa (1867 – 1873); bài nghiên cứu ghi nhận nhiều tín đồ tham gia kháng chiến. Từ đầu thế kỷ XX, đạo hình thành thêm các chi phái ở Đồng Tháp, An Giang, Bà Rịa – Vũng Tàu^[1].

Đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa

Tứ Ân Hiếu Nghĩa là một tôn giáo nội sinh khác, do Ngô Lợi (1831 – 1890), được tín đồ gọi là Đức Bổn Sư, sáng lập^[2]. Đạo hội tổ chức lễ kỷ niệm ngày khai sáng đạo vào mồng 5 tháng 5 Đinh Mão (1867). Bản tin VOV năm 2010 mô tả đạo hình thành từ nhu cầu chống thực dân Pháp và gắn với quá trình khai hoang lập thôn; lễ năm đó diễn ra tại di tích Tam Bửu – Phi Lai (Ba Chúc, Tri Tôn, An Giang)^[3].

Theo Nguyễn Phước Tài (Đại học Đồng Tháp), giáo lý của Ngô Lợi kế thừa Bửu Sơn Kỳ Hương: cũng lấy "học Phật, tu nhân" làm gốc, nhưng nêu khái niệm "tứ đại trọng ân" và trình bày trong các kinh như Siêu Thăng, Hiếu Nghĩa kinh; tín đồ vẫn niệm danh hiệu Phật và được khuyên niệm cho chánh niệm. Cùng bài này nhận định Huỳnh Phú Sổ, người lập Phật giáo Hòa Hảo sau này, cũng kế thừa quan niệm tứ ân của Đoàn Minh Huyên, nên ba tôn giáo có chung một mạch tư tưởng ở An Giang^[2].

Hiện trạng

Theo điền dã tháng 7/2019 của Vũ Thanh Bằng ở xã Thới Sơn và thị xã Tân Châu (An Giang), nghi lễ hiện nay chủ yếu diễn ra ở nhà và ở chùa. Ở Thới Sơn, nhà dân thường chỉ có ban thờ Cửu huyền thất tổ, số ít gia đình thờ thêm tấm trần điều. Chùa Thới Sơn (Tịnh Biên), nơi tương truyền Phật Thầy tự tay cắm nền, có lễ vía Phật Thầy ngày 12/8 âm lịch với sự tham gia của chính quyền huyện, xã; việc cúng theo "cỗ lệ" trên 18 ban thờ, trong đó chỉ 10 ban dâng cỗ mặn. Tín đồ vẫn có thói quen uống nước thiêng ở ban Phật Thầy và xin thẻ^[1].

Tác giả nhận xét đạo chưa có tổ chức hành chính đạo thống nhất trong cả nước, các chi phái và chùa sinh hoạt rời rạc; một bộ phận tín đồ có xu hướng chuyển sang sinh hoạt theo Phật giáo Hòa Hảo, khiến việc thống kê tín đồ và quản lý tôn giáo gặp khó khăn ở địa phương^[1].