Hồi giáo Islam và đạo Bàni của người Chăm

Các nhóm tín ngưỡng, tôn giáo của người Chăm

Theo Trương Văn Món (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG TP. Hồ Chí Minh), từ thế kỷ II đến thế kỷ XIX người Chăm tiếp nhận nhiều tôn giáo bên ngoài như Ấn giáo, Phật giáo, Hồi giáo rồi kết hợp với tín ngưỡng bản địa. Kết quả là bốn nhóm, gọi theo tên tự gọi: Chăm Jat (theo tín ngưỡng bản địa, thờ tổ tiên cùng thần đất, thần lúa, thần núi, thần sông), Chăm Ahiér (chịu ảnh hưởng Bàlamôn giáo), Chăm Bani hay Chăm Awal (chịu ảnh hưởng Islam) và Chăm Islam (theo Islam chính thống)^[1]. Bài chỉ nói về hai nhóm sau, cùng gắn với Islam nhưng khác nhau về lịch sử và cách thực hành.

Cộng đồng Bàni (Awal)

Theo Nguyễn Bình và Đỗ Duy Hưng (Viện Nghiên cứu Tôn giáo), nhiều nghiên cứu cho rằng cuối thế kỷ XVI đã có đủ đông cư dân Champa theo Islam để hình thành một cộng đồng tự nhận là "Bani", sống xen kẽ với đa số theo tín ngưỡng cũ. Mâu thuẫn giữa hai bộ phận kéo dài đến thời Po Romé (1627 – 1651) rồi được dung hòa qua "triết lý lưỡng hợp" của văn hóa Chăm: nhóm theo Islam phải giữ các tín ngưỡng truyền thống, còn nhóm theo tín ngưỡng cũ phải thờ thêm các vị thần mới (Yang Baruw). Từ đó có cặp tên Ahiér – Awal, hai từ gốc Ả Rập có nghĩa lần lượt là "cuối cùng" và "đầu tiên"^[2].

Về thực hành, Trương Văn Món mô tả người Bani/Awal không dùng nguyên bản kinh Qur'an mà dựa vào một số điểm cốt lõi để lập triết lý riêng gọi là Po Kuk, cùng ba cuốn sách Tapuk Patal, Marat, Nreng dành cho tu sĩ hành lễ. Các nghi lễ vòng đời (cắt tóc đặt tên, cưới, tang) và lễ ở thánh đường như lễ Ramawan đều theo kiểu Chăm. Ngoài Allah, họ còn thờ tổ tiên, thần đất, thần trời, thần sông, thần biển và các vị thần dân tộc như Po Ina Nagar, Po Klaong, Po Ramé^[1].

Số liệu của Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bàni các tỉnh, do Nguyễn Bình và Đỗ Duy Hưng (điền dã tháng 4/2022) dẫn, như sau. Ở Bình Thuận cũ (nay thuộc Lâm Đồng), thống kê năm 2021 ghi 3.767 hộ, 20.058 khẩu, chiếm 52,5% dân số Chăm của tỉnh, với 355 chức sắc (bốn cấp, cao nhất là Po Gru tức Sư cả) và 10 thánh đường. Ở Ninh Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hòa), thống kê tháng 12/2020 ghi 5.129 hộ, 29.705 khẩu cùng bảy thánh đường; Hội đồng Sư cả của tỉnh lập năm 2006, nối kết các làng vốn sinh hoạt riêng^[2].

Người Chăm Islam ở Nam Bộ

Theo Hán Thị Thanh Lan (Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ), người Chăm Islam ở Nam Bộ tiếp nhận và thực hành theo giáo lý Islam, coi Kinh Qur'an là kim chỉ nam. Cộng đồng tập trung đông và sớm nhất ở An Giang, sau đó mở rộng sang Tây Ninh, Đồng Nai, Bình Dương, Bình Phước và TP. Hồ Chí Minh; ở TP. Hồ Chí Minh, đại đa số người Chăm là người Chăm Islam từ An Giang di cư đến. Theo Cục Thống kê An Giang năm 2017 mà bài dẫn, tỉnh có 15.327 người Chăm theo Islam, chiếm 0,67% dân số, sống ở 9 làng với 12 thánh đường và 13 tiểu thánh đường. Nghề đánh cá, dệt vải mai một dần, nay đa số buôn bán^[3].

Trương Văn Món nêu các đặc điểm của nhóm này: có hàng ngũ chức sắc chuyên nghiệp (Hakem, Kotip, Imam), có thánh đường (masjid) để cầu nguyện năm lần mỗi ngày, giáo lý là kinh Qur'an và giáo luật Siriat, dùng lịch Hajri. Người Chăm gọi nhóm này là Birau ("mới"), Asulam hay Islam, để phân biệt với "Chăm cũ" gồm Ahiér và Awal. Theo bài, nhóm Chăm Islam ở Nam Bộ khoảng 74 nghìn người, ở Ninh Thuận khoảng 4 nghìn người^[1].

Tên gọi "Bàni" và những điểm còn bàn

Nguồn gốc từ "Bani" được giải thích khác nhau. Aymonier (1891) và Durand (1903) cho rằng đó là phiên âm chữ Ả Rập Beni, "các con trai"; Nguyễn Hồng Dương ghi nhận người Bàni tự nhận là con cháu Adam; còn theo Đổng Thành Danh, trong tiếng Chăm "Bani" nghĩa là "người có đạo", đối lập với Akaphir ("người không có đạo")^[2].

Cách gọi cũng chưa thống nhất. Các văn bản quản lý nhà nước hiện dùng tên "Hồi giáo Bàni"; Nguyễn Bình và Đỗ Duy Hưng chọn thuật ngữ "Islam giáo" trong bài vì còn tranh luận học thuật và quan niệm riêng của cộng đồng^[2]. Trương Văn Món đề nghị dùng các tên tự gọi (Chăm Jat, Ahiér, Bani/Awal, Islam), cho rằng những cách gọi như "Hồi giáo cũ" hay "Hồi giáo mới" chỉ mang tính tạm thời, dễ gây hiểu sai, và lưu ý người Chăm khi tiếp nhận Islam đã bản địa hóa nên Bani/Awal không hoàn toàn giống Islam Ả Rập^[1].

Về biến động tôn giáo ở Ninh Thuận, hai tác giả ghi số tín đồ Bàni tăng từ 22.113 người (2008) lên 28.369 người (2021) và số người Chăm Islam từ 3.334 (2005) lên 4.300 (2021). Một số ít chuyển sang Tin Lành hoặc Islam; các tác giả nêu lý do như thuận lợi buôn bán, lợi ích vật chất, tập tục rườm rà tốn kém, và cho biết chức sắc, người cao tuổi lo ngại^[2].