Cái chết của Đinh Tiên Hoàng và Đinh Liễn năm 979 và nghi án Đỗ Thích

Điều sử cũ chép

Theo Đại Việt sử ký toàn thư (do Báo Pháp luật Việt Nam thuật lại), Đỗ Thích thấy sao sa rơi vào miệng, cho là điềm lành nên quyết giết vua. Khi Đinh Tiên Hoàng say rượu ngủ giữa sân cung, Thích lẻn vào giết vua và Nam Việt vương Đinh Liễn. Cung cấm truy bắt gấp, Thích trốn trong máng nước ba ngày, đến khi hứng nước mưa uống thì bị một cung nữ trông thấy; Định Quốc công Nguyễn Bặc sai bắt và chém đầu^[1]. Báo Nhân Dân ghi gọn hơn: tháng 10 năm 979, nhà vua bị chi hậu nội Đỗ Thích giết, thọ 56 tuổi và được táng ở sơn lăng Trường Yên^[2]. Wikipedia tiếng Việt cho biết các bộ sử chép lệch nhau: Đại Việt sử lược ghi "Phúc hầu hoằng Đỗ Thích" giết cả vua và Việt vương Liễn vào tháng 11, còn đoạn trích Toàn thư trên trang này chỉ nêu việc giết vua vào tháng 10^[3].

Bối cảnh trong hoàng tộc

Báo Pháp luật nêu một số cách giải thích cho việc nhà vua phế Đinh Liễn trước đó: lời bàn của Ngô Sĩ Liên trong Toàn thư cho rằng vua yêu con thứ mà quên con trưởng; sách Việt sử giai thoại của Nguyễn Khắc Thuần cho rằng vua thiếu bản lĩnh trong các quyết định chính sự; một tài liệu khác cho rằng Liễn phản đối việc đặt cũi hổ và vạc dầu nên vua bực mình^[1]. Bài báo không nêu chứng cứ cho các cách giải thích này.

Hậu quả trước mắt

Bảo tàng Lịch sử quốc gia tóm lược: sau biến cố, Lê Hoàn cùng Nguyễn Bặc và Đinh Điền đưa Vệ vương Đinh Toàn, khi ấy 6 tuổi, lên ngôi, Lê Hoàn làm nhiếp chính; các đại thần thân cận nhà Đinh nổi dậy nhưng nhanh chóng bị dẹp; Ngô Nhật Khánh rước quân Champa định đánh Hoa Lư thì bị bão đánh chìm; vua Tống gửi thư dụ dỗ và đe dọa, Thái hậu Dương Vân Nga giao cho Lê Hoàn tổ chức kháng chiến^[4]. Wikipedia tiếng Việt thuật rằng Lê Hoàn tranh quyền với Nguyễn Bặc, Đinh Điền và Phạm Hạp, được tướng Phạm Cự Lượng và Thái hậu ủng hộ, giết ba người kia rồi tự lập làm vua, mở nhà Tiền Lê^[3].

Những nghi vấn

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cái chết của hai cha con không đơn giản như sử cũ ghi. Báo Pháp luật dẫn ông Nguyễn Văn Son đặt câu hỏi vì sao Đỗ Thích giết cả hai chỉ vì một giấc mơ; một số nhà nghiên cứu cho rằng Thích chỉ là hoạn quan chức nhỏ, không có uy tín hay thế lực; cung cấm là nơi trọng địa, vua và con trai đều giỏi võ nên khó bị hành thích dù đang say^[1]. Wikipedia tiếng Việt dẫn thêm ý kiến của Hoàng Đạo Thúy và một số nhà nghiên cứu khác (nguồn dẫn là cuốn Nhìn lại lịch sử, 2003) rằng Thích không phải thủ phạm, vì những đại thần như Nguyễn Bặc, Đinh Điền, Lưu Cơ mới là người nắm quyền lớn^[3].

Các giả thuyết về kẻ đứng sau

Chưa giả thuyết nào có chứng cứ quyết định. Theo Báo Pháp luật, TS Đinh Công Vĩ cho rằng Thích bị người trong triều đặt làm vật hy sinh; Lê Văn Siêu (Việt Nam văn minh sử) cho rằng đó là gián điệp nhà Tống nhằm làm rối triều đình; ông Nguyễn Văn Son nêu giả thiết nhà Tống "trọng dụng" Đinh Liễn, nên việc phế Liễn có thể là nguyên nhân dẫn đến cái chết của hai cha con, và chính ông gọi đây là giả thiết^[1]. Wikipedia tiếng Việt còn nhắc một ghi chép sớm hơn Toàn thư: Mộng khê bút đàm của Thẩm Quát, viết năm 1093, chép rằng "thổ nhân Lê Uy giết Liễn tự lập"; Lê Uy được hiểu là Lê Hoàn, song đó là cách đọc của trang bách khoa và cần đối chiếu với nguyên văn^[3].

Truyền thuyết địa phương và điểm chưa chắc

Báo Pháp luật cho biết TS Đinh Công Vĩ dẫn gia phả họ Đỗ và truyền thuyết đền Gạo để nói rằng Đỗ Thích từng cõng Đinh Bộ Lĩnh chạy trốn; một truyền ngôn dân gian khác kể Thích là cận vệ, đến nơi thì thấy vua đã bị giết rồi mới trốn vào máng nước^[1]. Wikipedia tiếng Việt ghi đền Gạo (đền Thảo Mã) ở xã Thanh Bình, huyện Thanh Liêm (Hà Nam cũ) và quê Đỗ Thích ở Đại Đê, huyện Thiên Bản^[3]. Đây đều là truyền thuyết hoặc lời kể, chưa đủ để kết luận. Ngay các chi tiết cơ bản cũng lệch giữa các nguồn: tháng xảy ra vụ việc (tháng 10 hay tháng 11), việc Đinh Liễn bị giết cùng lúc hay không, và chức danh của Thích ("chi hậu nội nhân" hay "Phúc hầu hoằng")^[1][3]. Bài này không chọn phiên bản nào.