Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ

Khái quát

Bài chòi là loại hình sinh hoạt dân gian của cư dân duyên hải miền Trung. UNESCO ghi danh "Nghệ thuật Bài chòi ở Trung Bộ Việt Nam" vào Danh sách đại diện năm 2017 (kỳ họp 12.COM) và mô tả nó là sự pha trộn của âm nhạc, thơ ca, diễn xuất, hội họa và văn chương^[1]. Theo UNESCO, bài chòi có hai hình thức chính: trò chơi đánh bài trong các chòi tre dịp Tết Nguyên đán, và phần biểu diễn của các anh hiệu, chị hiệu trên một chiếc chiếu, đi lưu động hoặc hát riêng cho từng gia đình^[1]. Báo Tuổi Trẻ (2018) viết rằng di sản này thuộc chín tỉnh ven biển từ Quảng Bình đến Khánh Hòa^[4]; nhiều tỉnh trong số đó đã sáp nhập từ 1/7/2025, nên địa bàn nay gồm các tỉnh, thành mới.

Cách chơi

Theo VOV (2018), người ta dựng mười chòi con và một chòi cái ở giữa. Người chơi ngồi trong các chòi con, mỗi người cầm ba con bài tự chọn, còn anh hiệu và chị hiệu đứng ở chòi cái. Bộ bài có 30 lá chia thành 10 loại thẻ gỗ. Người hiệu xóc ống thẻ, rút từng con bài rồi hô tên con bài bằng một câu hát. Chòi nào giữ con bài vừa hô thì gõ mõ ba tiếng, nhận một lá cờ nhỏ; ai đủ ba cờ thì hô "tới" và trống ở chòi cái nổi lên báo người thắng. Có nơi không dựng chòi mà chỉ trải chiếu, bày ghế và dựng cây nêu^[3].

Báo Văn hóa (2026) nhấn mạnh trò chơi mang tính giải trí tao nhã, không sát phạt: người thắng chỉ nhận phần thưởng tượng trưng, lời chúc và chén rượu xuân. Sức hút nằm ở lời hô của người hiệu: họ hay dùng câu lục bát hài hước, nói bóng gió để đố người chơi, gọi là câu thai. Số quân bài, hình vẽ và tên gọi cũng khác nhau từ nơi này sang nơi khác^[2].

Nguồn gốc

Nguồn gốc của bài chòi chưa có tư liệu chắc chắn. Báo Văn hóa và Báo Tuổi Trẻ đều nhắc danh thần Đào Duy Từ (1572–1634) được xem là "ông tổ" của bài chòi, gắn với đất Hoài Nhơn (Bình Định, nay thuộc tỉnh Gia Lai). Phần lớn chi tiết này là lời kể của hậu duệ dòng họ Đào và truyền thuyết địa phương^[2][4]. Cả hai bài cùng thuật quan điểm của nhiều nhà nghiên cứu: bài chòi bắt đầu từ lưu dân người Việt vào phương Nam, dựng chòi canh trên rẫy để xua thú, dùng mõ, thanh la báo hiệu, rồi nghĩ ra cách hô hát, đánh bài đối đáp giữa các chòi cho đỡ cô đơn^[2][4]. Theo Nguyễn Văn Xuân, Quách Tấn, Võ Phiến, đây là cách giải trí do chính người Việt nghĩ ra, dù bộ bài lúc đầu có mượn bộ tam cúc của Trung Hoa^[2]. Một nghiên cứu ở Khánh Hòa cũng tìm mối liên hệ giữa không gian chòi canh cùng tiếng trống, mõ báo hiệu với tổ chức không gian bài chòi^[5].

Từ trò chơi đến sân khấu

Theo Báo Văn hóa, người hiệu dần chuyển từ hô tên con bài sang xây dựng điệu hô, lời ca dựa trên tích truyện dân gian (bài chòi lớp), rồi lập các gánh hát nhỏ đi diễn (bài chòi chiếu). Bước ngoặt được bài này đặt vào khoảng năm 1933, lúc Bốn Trang và Ba Nhỏ, hai nghệ nhân vùng Phù Mỹ (Bình Định cũ), dựng sàn diễn cho bài chòi ngay tại chợ An Lương. Gánh Tân Xuân thành lập năm 1934, kéo theo hơn mười gánh khác đi diễn khắp Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Các nghệ sĩ Liên khu 5 tập kết ra Bắc sau năm 1954 đã nâng bài chòi thành dân ca kịch^[2]. VOV cho biết dân ca kịch này kết hợp các làn điệu như xuân nữ, xàng xê, cổ bản, hò Quảng với ảnh hưởng của lối hát, nói tuồng^[3].

Ghi danh và bảo tồn

Theo Báo Tuổi Trẻ, đoàn Việt Nam bảo vệ hồ sơ ngày 7/12/2017 tại Jeju (Hàn Quốc); sau phần trình bày, không ai trong 24 thành viên của Ủy ban phát biểu phản đối, và chủ tọa gõ búa công nhận^[4]. Lễ đón bằng của UNESCO được tổ chức ngày 5/5/2018 tại Quy Nhơn^[3][4]. UNESCO ghi nhận các nghệ nhân và cộng đồng đã lập gần 90 đội, nhóm, câu lạc bộ bài chòi; phần lớn nghệ nhân học trong gia đình, truyền miệng là chính^[1].

Ở Hội An, từ năm 1998 đã có lớp đào tạo nhạc công, diễn viên hô hát bài chòi; từ năm 2004 bài chòi được đưa vào trường học, và từ năm 2011 có các lớp dạy miễn phí cho trẻ em^[3]. Huyện Hoài Nhơn (Bình Định cũ) có câu lạc bộ bài chòi ở cả 17 xã, thị trấn và hơn 80 người hô hát giỏi, theo lời một cán bộ huyện năm 2018^[4]. Dù vậy, Báo Văn hóa (2026) lo ngại lớp kế cận có thể bị đứt quãng, vì người trẻ ít hào hứng còn chế độ dành cho nghệ nhân chưa đủ hấp dẫn. Khóa đại học đầu tiên về dân ca kịch bài chòi, mở từ năm 2013, nhận 36 học viên^[2].