Hát bả trạo (chèo bả trạo) của ngư dân miền Trung trong lễ cầu ngư và thờ cá Ông

Khái quát

Hát bả trạo là lối hát có động tác chèo thuyền của ngư dân miền Trung, gắn với tín ngưỡng thờ cá Ông. Chữ "bả" nghĩa là nắm chắc, "trạo" là mái chèo, nên hát bả trạo là hát "vững tay chèo". Theo tư liệu của Bảo tàng Đà Nẵng, loại hình này còn có tên chèo bả trạo, chèo cầu ngư, chèo cạn, hò rước Ông^[1]; nguồn của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch dẫn lại còn gọi là hò hầu linh, hò đưa linh^[2]. Địa bàn được nêu là ven biển từ Bình Trị Thiên, nhất là Quảng Nam – Đà Nẵng, đến Bình Thuận^[2]; tên tỉnh trong các nguồn là tên cũ.

Trong lễ cầu ngư và lễ tang cá Ông

Hát bả trạo được trình diễn trong lễ hội cầu ngư truyền thống với ý nghĩa cầu quốc thái dân an, trời yên biển lặng và những chuyến biển bội thu; nó cũng xuất hiện khi ngư dân đưa tang cá Ông hoặc tiễn người qua đời^[1]. Lời hát chủ yếu ca ngợi công đức cá Ông, xin được phù hộ bình an giữa biển khơi, đồng thời tả cảnh lao động trên biển^[2]. Ở Quảng Nam, nghệ nhân còn dùng hát nam, hát khách, tán, nói lối trong lời ca^[3]. Nghệ nhân ưu tú Vũ Huy Bình (Quảng Ngãi) nhấn mạnh thêm một lớp nghĩa: đó cũng là lời hò, nhịp chèo đưa những linh hồn phiêu dạt giữa biển khơi về nơi an nghỉ^[4].

Đội hát và trang phục

Theo nguồn của Bộ dẫn lại, một đội gồm Tổng Mũi, Tổng Khoang và Tổng Lái cùng 10 đến 16 "con trạo", luôn là số chẵn; mỗi đội chèo thường 12 đến 16 người, có nơi 18 hoặc tối đa 20^[2]. Ở làng chài Hải Ninh (Quảng Ngãi), đội gồm 18 người, trong đó ba người chỉ huy là tổng mũi, tổng thương và tổng lái, còn lại là con trạo xếp như một chiếc thuyền rồng^[5]. Vai "Tổng Khoang" của nguồn Bộ, người cầm gàu tát nước^[2], có vẻ tương ứng "tổng thương" tát nước, lo cơm áo gạo tiền cho thuyền ở Quảng Ngãi^[5]; một bài báo năm 2026 lại ghi vai "Tổng Tiền"^[4]. Tên vai thay đổi theo địa phương và bài viết chưa có nguồn để phân định.

Tổng Lái thường mặc áo dài đen, quần trắng, khăn đóng đen; Tổng Mũi mặc tương tự hoặc rực rỡ như diễn viên tuồng, cầm cặp sênh điều khiển; Tổng Khoang mặc áo ba màu, quần ngắn, tay cầm gàu tát nước. Con trạo mặc áo quần trắng quấn xà cạp, chít khăn, thắt lưng vải đỏ, đi chân đất, tay cầm mái chèo dài 1,2 mét sơn đen trắng^[2]. Ở Hải Ninh, ông tổng chèo đi hia, đội mũ cánh chuồn, có thêm gươm kiếm và cờ hát^[6]. Nhạc cụ gồm đàn cò, trống, kèn, sênh^[2]; Nhân Dân thêm chiêng^[4].

Ở Hải Ninh, Quảng Ngãi

Lăng thờ thần Nam Hải của vạn chài Hải Ninh (xã Bình Thạnh cũ, nay thuộc xã Bình Sơn^[4]) xây năm 1813, được tu sửa năm 1995; từ đó các hoạt động thờ cá Ông, lễ cầu ngư và hát bả trạo được khôi phục và duy trì^[5]. Lễ hội diễn ra ngày 11 tháng Giêng: đội thuyền hát bả trạo cùng đoàn nghi lễ nghinh thần từ lăng dọc bờ biển Sa Cần đến cảng cá rồi rước lên tàu ngư dân^[5]; năm 2024, hát bả trạo tiếp nối ngay sau phần nghinh thần^[6]. Nghệ nhân Vũ Huy Bình gọi lối hát ở đây là "chèo bả trạo Biển Hát", kể hành trình vượt sóng ra khơi; ông tổng mũi coi biển, canh sóng gió, tổng thương tát nước và lo cơm áo, tổng lái giữ lái^[5]. Câu lạc bộ văn nghệ dân gian do ông phụ trách có hơn 20 thành viên^[4].

Công nhận và nguy cơ mai một

Báo Tuổi Trẻ (22/9/2013), dẫn nguồn Bộ, ghi hát bả trạo được Bộ công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia "vào ngày 9 tháng 9 vừa qua"^[2]. Ngày 25/2/2016, tỉnh Quảng Nam đón nhận bằng công nhận tại cảng cá Tam Giang (Núi Thành), nơi 5 xã miền biển đều có ít nhất một đội hát^[3]; Vietnam News (2018) lại ghi công nhận vào "tháng 2/2016"^[7]. Nhiều khả năng mốc 2016 là lễ trao bằng, nhưng bài chưa tra được quyết định gốc.

Ở Đà Nẵng, theo Bảo tàng Đà Nẵng, hát bả trạo đang vắng dần. Ngư dân Cao Văn Minh lập đội trạo ở phường Nại Hiên Đông từ năm 1998; tại lễ hội cầu ngư quận Sơn Trà năm 2022, phần hát bả trạo "khuyết" mất vì không còn đủ người lập đội. Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng nêu hai nguyên nhân: lễ cầu ngư giảm số lượng, quy mô do nguồn lợi kinh tế không lớn, và giới trẻ không mặn mà^[1].