Nhã nhạc cung đình Huế

Khái quát

Nhã nhạc có nghĩa là "âm nhạc thanh nhã". UNESCO dùng tên này cho nhiều loại nhạc và múa được trình diễn ở cung đình Việt Nam từ thế kỷ XV đến giữa thế kỷ XX. Chúng thường vang lên ở phần mở đầu và kết thúc các nghi lễ như lễ kỷ niệm, lễ tôn giáo, lễ đăng quang, lễ tang và các buổi tiếp đón chính thức^[1]. Theo UNESCO, trong các thể loại nhạc cổ truyền của Việt Nam, chỉ nhã nhạc có tầm vóc toàn quốc và gắn bó với truyền thống âm nhạc Đông Á^[1][5].

Các mốc hình thành

Các nguồn dùng ở đây không đặt cùng một mốc khởi đầu. Hồ sơ UNESCO nói nhã nhạc phát triển dưới triều Lê (1427–1788), rồi được thể chế hóa, chuẩn hóa dưới các vua Nguyễn (1802–1945), trở thành biểu tượng cho quyền lực và sự trường tồn của vương triều^[1]. Báo Pháp Luật Việt Nam (2003) lại viết rằng âm nhạc cung đình ra đời cùng nhà nước quân chủ, có từ thời Lý (khoảng năm 1010), lên đến đỉnh cao ở thời Nguyễn và trở thành "quốc nhạc" dùng trong tế giao, tế miếu, đại triều, thường triều^[2].

Đại nhạc, tiểu nhạc và nhạc cụ

Báo Pháp Luật mô tả nhã nhạc có hai ban là đại nhạc và tiểu nhạc; bài đếm khoảng 42 loại nhạc cụ, từ trống, kèn, sáo, đàn đến khánh, mõ, phách và các nhạc khí màng rung^[2]. UNESCO mô tả những dàn nhạc lớn có bộ trống nổi bật, đi cùng nhạc cụ gõ, hơi và dây^[1]. Bên cạnh phần nhạc còn có múa cung đình; sách Hội điển triều Nguyễn ghi lại 126 bài nhạc chương^[2].

Báo này dẫn nhà nghiên cứu Trần Văn Khê nêu bảy ưu điểm của âm nhạc cung đình Huế, trong đó có nhạc khí chế tác công phu, dàn nhạc đủ màu âm và khả năng dùng cho lễ nhạc, nhạc thính phòng, nhạc tuồng lẫn nhạc múa^[2].

Trang phục nhạc công

Trang phục là một vấn đề đã gây tranh luận. Phan Thuận Thảo (Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, 2008) nhận xét rằng trong các buổi diễn, có nhóm nhạc công mặc áo xanh, có nhóm mặc áo đỏ viền vàng. Tác giả đối chiếu tư liệu viết, ảnh cũ và lời kể của nghệ nhân, rồi kết luận rằng xưa kia có nhiều kiểu áo khác nhau cho nhạc công tiểu nhạc và đại nhạc, thay đổi theo đại lễ, lễ thường hay lễ tang. Bài viết đề nghị phục hồi loại áo dùng trong đại lễ để các buổi diễn phục dựng toát lên sự trang trọng của cung đình xưa^[4].

Ghi danh của UNESCO

Báo Pháp Luật thuật lại rằng vào ngày 7/11/2003, UNESCO tuyên bố "nhã nhạc – nhạc cung đình Việt Nam" là một kiệt tác của di sản truyền khẩu và phi vật thể nhân loại, danh hiệu đầu tiên của Việt Nam ở nhóm này. Lễ tuyên bố diễn ra ngay sau khi Đại hội đồng UNESCO thông qua Công ước về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể (tháng 10/2003)^[2]. Năm 2008 (kỳ họp 3.COM của Ủy ban Liên chính phủ), nhã nhạc được ghi vào Danh sách đại diện di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, sau khi danh sách này tiếp nhận các kiệt tác đã được tuyên bố từ năm 2003^[1][3].

Nguy cơ và công tác bảo tồn

UNESCO cho rằng sự sụp đổ của chế độ quân chủ cùng nhiều thập niên chiến tranh đã đe dọa sự tồn tại của nhã nhạc: khi không còn môi trường cung đình, nó mất chức năng ban đầu. Một số nhạc công cung đình cũ vẫn giữ nghề, và vài hình thức nhã nhạc còn được dùng trong nghi lễ dân gian, tôn giáo^[1].

Báo Sài Gòn Giải Phóng (2018) nêu thêm các khó khăn: tài liệu lịch sử còn ít, nằm rải rác, chưa có cơ sở lưu trữ bài bản, và người am hiểu kỹ thuật diễn xướng không nhiều. Theo bài này, nghệ sĩ Nhà hát Nghệ thuật cung đình Huế đã phục hồi gần 100 bài lễ nhạc và vũ khúc, mở lớp truyền dạy và đưa nhã nhạc đi biểu diễn ở nhiều nước. Duyệt Thị Đường trong Đại Nội Huế mở cửa biểu diễn hằng ngày cho du khách; tháng 3/2017, Nhật hoàng Akihito và Hoàng hậu Michiko cũng đến đây xem nhã nhạc^[3].

Quan hệ với nhã nhạc Nhật Bản

Cũng trong bài báo năm 2018, Tiến sĩ Phan Thanh Hải (khi đó là Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế) nói nhã nhạc Việt Nam từng giao lưu và ảnh hưởng đến nhã nhạc cung đình Nhật Bản (gagaku). Ông cho rằng từ thế kỷ VIII, một nhà sư ở miền Trung Việt Nam đã đưa nhã nhạc sang truyền bá tại Nhật Bản^[3]. Đây là lời của một cán bộ quản lý, chưa đối chiếu được với công trình học thuật nên chỉ ghi lại như một nhận định.