Khoa thi Minh kinh bác học năm 1075 và Lê Văn Thịnh

Khoa thi năm Ất Mão (1075)

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, như báo Người Hà Nội và VnExpress dẫn lại, vào mùa xuân, tháng 2 năm Ất Mão (1075), vua Lý Nhân Tông xuống chiếu tuyển người "minh kinh bác học" (thông hiểu kinh sách, học rộng) và tổ chức thi Nho học ba trường; Lê Văn Thịnh trúng tuyển, được cho vào hầu vua học^[1][2]. Đây thường được gọi là khoa thi Nho học đầu tiên của Đại Việt^[3]. Sách Khâm định Việt sử thông giám cương mục, theo VnExpress, nhấn mạnh rằng khoa cử nước ta bắt đầu từ đó^[2].

Bối cảnh gần là việc nhà Lý dựng Văn Miếu ở Thăng Long năm 1070 dưới thời Lý Thánh Tông^[1]. Năm 1076, Lý Nhân Tông cho mở Quốc Tử Giám ngay sau Văn Miếu, tuyển con em hoàng tộc và quan lại vào học^[2]. Báo Đại Đoàn Kết nhận xét rằng trước khi có khoa cử, quan lại được chọn chủ yếu qua chế độ "thế tập" cha truyền con nối, tầng lớp tăng lữ và hoàng thân quốc thích^[4].

Các sử liệu được bài này đọc không mô tả chi tiết nội dung thi cử. VnExpress, dựa vào sách Giản yếu sử Việt Nam, cho biết khoa này lấy 10 người^[2]; con số ấy chưa được nguồn nào khác xác nhận. Khoa thi cũng chưa thành lệ thường xuyên: theo bài ấy, năm 1077 triều đình mở khoa thứ hai gọi là thi Lại viên, rồi mãi đến năm 1086 mới có khoa tiếp theo^[2].

Lê Văn Thịnh

Lê Văn Thịnh là người làng Đông Cứu, huyện Gia Định, nay thuộc Bắc Ninh. Sau khi cha mẹ qua đời, ông dời đến trang Chi Nhị mở trường dạy học^[3]. Về năm sinh, VietnamPlus ghi 1050, còn Wikipedia tiếng Việt cho biết theo thần tích địa phương có nơi chép năm Mậu Dần (1038), nơi chép năm Canh Dần (1050)^[3][5]. Vì vậy tuổi của ông khi đỗ đầu, từ 25 đến 37 tuổi, còn tùy cách tính.

Sau khi đỗ, ông được vào hầu vua học, lần lượt giữ các chức Nội cấp sự và Thị lang Bộ Binh^[3]. Năm 1084, ông được cử đến trại Vĩnh Bình bàn việc cương giới với nhà Tống, và theo Người Hà Nội, sau cuộc tranh biện kéo dài nhiều tháng, phía Tống phải trả lại sáu huyện và ba động^[1]. Ông được phong Thái sư năm Ất Sửu (1085) theo Người Hà Nội và Wikipedia, trong khi báo Đại Đoàn Kết ghi năm 1086^[1][4][5].

Phần cuối đời ông gắn với vụ án hồ Dâm Đàm (Hồ Tây ngày nay). Theo Toàn thư, như các bài trên dẫn lại, vua đi thuyền nhỏ xem đánh cá, gặp mây mù nổi lên rồi ném giáo; khi mây tan thì thấy một con hổ trong thuyền, người đánh cá quăng lưới trùm lên và đó chính là Thái sư Lê Văn Thịnh; ông bị đày ở Thao Giang (nay thuộc Phú Thọ)^[1][3]. Các nguồn ghi năm khác nhau: VietnamPlus nói ông bị kết tội năm 1095, còn Người Hà Nội ghi năm Bính Tý (1096)^[1][3]. Đây là phần mang nhiều chi tiết huyền ảo, nên nhiều nhà nghiên cứu, theo các nguồn đã đọc, cho rằng sự thật đằng sau là xung đột quyền lực hoặc tư tưởng giữa Phật giáo và Nho giáo; Wikipedia ghi chưa thống nhất được nguyên nhân^[1][5]. Bài này chỉ nêu các cách giải thích ấy, không kết luận về vụ án.

Danh xưng và ý nghĩa

Người đời sau thường gọi Lê Văn Thịnh là "Trạng nguyên khai khoa"^[3]. Tuy nhiên, theo chú thích trong Wikipedia tiếng Việt, đời Lý chỉ mở khoa Minh kinh bác học và Nho học tam trường; đến năm 1247 triều Trần mới định lệ thi Tiến sĩ và đặt tam khôi (Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa)^[5]. Cho nên tên gọi trạng nguyên áp vào khoa 1075 là cách gọi của hậu thế, chưa phải danh hiệu có thật lúc bấy giờ.

Báo Đại Đoàn Kết dùng mốc 1075 làm điểm khởi đầu cho khoa cử Nho học Việt Nam kéo dài đến năm 1919, tức 844 năm, với kỳ thi cuối cùng tổ chức ở Huế dưới triều Khải Định^[4]. Theo bài báo này, khi khoa cử được tổ chức, cơ hội đỗ đạt và làm quan mở rộng cho nhiều người hơn; tuy vậy lúc đầu khoa 1075 chỉ là một khoa lẻ, chưa thành lệ thường xuyên^[2][4].