Quốc triều thông chế (1230) và các bộ luật thư thời Trần

Bộ luật năm 1230 và những bộ sách đã thất truyền

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, như Liao Xiaoying và Nguyễn Tuấn Cường tổng hợp trên Tạp chí Hán Nôm, nhà Trần có chín lần ban hành tài liệu pháp luật. Mốc đầu là năm 1226, khi vua định luật lệnh và điều lệ; mốc cuối là năm 1371, khi Trần Nghệ Tông soạn định Quốc triều thông chế cùng các lễ nghi. Ở giữa là hai bộ năm 1230 dưới thời Trần Thái Tông (Quốc triều thông chế và Quốc triều thường lễ), việc định cách thức luật hình năm 1244, sách Công văn cách thức, các điều lệ mới thời Trần Minh Tông, rồi năm 1341 là Hoàng triều đại điển và Hình thư^[1].

Trong số đó, năm bộ được Lê Quý Đôn ghi ở thiên Nghệ văn chí (Đại Việt thông sử, xong năm 1749) và Phan Huy Chú ghi ở thiên Văn tịch chí (Lịch triều hiến chương loại chí, soạn khoảng 1809–1819); cả hai đều xác nhận là đã thất lạc^[1]. Nguyễn Văn Kim mô tả Quốc triều thông chế là bộ 20 quyển do Thái Tông cho soạn sau năm năm cầm quyền, bằng cách khảo xét luật lệ của triều trước, sửa đổi hình luật và lễ nghi; tiếp đó vua cho chép công việc của quốc triều thành bộ Quốc triều thường lễ 10 quyển^[3]. Phạm Điềm, nhà nghiên cứu của Viện Nhà nước và Pháp luật, xếp Quốc triều thông chế vào loại "hội điển", tức tập hệ thống hóa văn bản pháp lý về tổ chức bộ máy quan lại và thủ tục hành chính; ông cũng nêu Hình thư nhà Trần là bộ luật tổng hợp nay không còn^[2].

Các quy tắc ấy còn được bổ sung về sau. Nguyễn Văn Kim dẫn Toàn thư rằng năm 1254 Thái Tông đề ra quy chế xe kiệu, mũ áo và người hầu theo thứ bậc cho tôn thất và quan văn võ: nhà vua có triều phục Quyển Vân và thường phục Phù Dung; từ tôn thất đến quan ngũ phẩm được đi kiệu, ngựa hoặc võng; người theo hầu nhiều nhất là 1.000, ít nhất là 100^[3]. Ông coi đó là biểu hiện của tư duy phân tầng địa vị^[3].

Một dòng Toàn thư, hai cách dịch

Liao Xiaoying và Nguyễn Tuấn Cường cho rằng bản dịch quen dùng của dòng chép năm 1230 cần xem lại ở ba chỗ. Thứ nhất, đó là năm Kiến Trung thứ 6, không phải thứ 5. Thứ hai, cụm "chư lệ" nên hiểu là "các lệ" chứ không phải "các luật lệ". Thứ ba, và quan trọng nhất, chữ "cập" có thể mang nghĩa "liên quan tới", nên câu văn có thể nói về một bộ sách duy nhất, Quốc triều thông chế, có nội dung liên quan đến việc sửa hình luật và lễ nghi, chứ không phải hai công việc riêng như bản dịch cũ gợi ý. Lý lẽ của họ: Lê Quý Đôn lẫn Phan Huy Chú đều chỉ ghi một bộ 20 quyển, soạn bằng cách xét các lệ đời trước để định thành phép thường^[1].

Theo hai tác giả, chữ "thông" trong tên sách cho thấy đây là bộ tổng hợp cả hình luật lẫn lễ nghi; với 20 quyển, quy mô khá lớn so với 6 quyển của Quốc triều hình luật thời Lê hay 22 quyển của Hoàng Việt luật lệ thời Nguyễn; bộ luật có thể đã được điều chỉnh năm 1371^[1].

Bản A.2111: cùng tên nhưng không phải luật thư thời Trần

Viện Nghiên cứu Hán Nôm hiện giữ duy nhất một văn bản mang nhan đề Quốc triều thông chế, ký hiệu A.2111: bản viết tay chữ hành thảo, 22 tờ (43 trang), mục lục gồm 22 điều từ Kính thiên, Pháp tổ, Cầu hiền… đến Thẩm pháp độ. Dòng đầu ghi sách do các quan soạn theo lệnh Trần Thái Tông đầu niên hiệu Kiến Trung^[1].

Hai tác giả nêu hai điểm đáng ngờ. Một là quy mô: 22 điều trong 43 trang, quá nhỏ so với 20 quyển trong chính sử. Hai là chữ kiêng húy: dòng đầu viết "Tông" thành "Tôn" và "thời" thành "thìn", đúng các lệnh kiêng húy của triều Nguyễn năm 1841 và 1847, nên văn bản, hoặc ít nhất dòng niên đại ấy, không thể có trước năm 1841^[1].

Họ tiếp đó đối chiếu với sách Hoàng triều chính yếu mục lục, bản tóm lược các mục chính của Minh Mệnh chính yếu, theo họ do đình thần soạn năm Thiệu Trị thứ 2 (1842) và còn năm bản, một bản chép năm 1845. Bộ Quốc sử di biên của Phan Thúc Trực (viết khoảng 1851–1852) cũng chép việc năm 1838 sai nho thần soạn "Chính yếu mục lục" gồm 22 mục. Trong 22 tên điều của A.2111, 21 tên trùng với sách này, chỉ khác "Thượng kiệm" so với "Sùng kiệm"; thứ tự các điều thì trùng với một số bản và khác với những bản còn lại^[1]. Kết luận của họ: A.2111 là ngụy thư dựng từ Hoàng triều chính yếu mục lục, không liên quan bộ luật năm 1230, và giới nghiên cứu cổ luật cần thận trọng khi dùng nó^[1].

Những chỗ nguồn chưa khớp

Liao Xiaoying và Nguyễn Tuấn Cường ghi sách Công văn cách thức ban hành năm 1299, còn Phạm Điềm ghi năm 1290^[1][2]. Nguyễn Văn Kim dẫn danh mục của Phan Huy Chú với tên sách ghi hơi khác ("Quốc triều thông lễ", "Kiến trung thường lễ"), cho thấy tên các bộ sách thời Trần được ghi không đồng nhất^[3]. Kết luận về bản A.2111 là của một công trình duy nhất; các nguồn đã đọc chưa có ý kiến phản biện.