Chế độ Thái thượng hoàng và hôn nhân nội tộc thời Trần

Mô hình "hai vua"

Theo bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, thời Trần vua cha thường chỉ ở ngôi một thời gian rồi nhường lại cho con để lên làm Thượng hoàng^[1]. Đây không chỉ là danh hiệu: bài của Tạp chí Nghiên cứu Phật học về Trần Thánh Tông cho thấy khi làm Thượng hoàng, ông cùng con là Trần Nhân Tông lãnh đạo hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên (1285 và 1287–1288)^[4]. Báo Đại Đoàn Kết còn cho rằng chính Trần Thủ Độ là người thiết kế "mô hình hai vua" cho triều Trần, một mô hình được nhiều sử gia sau này ca ngợi^[3]. Cần phân biệt sự kiện được sử sách ghi với nhận định của tác giả hiện đại về ý nghĩa của thiết chế.

Thượng hoàng đầu tiên: Trần Thừa (1226)

Theo bài của Bảo tàng, khi con trai Trần Cảnh lên ngôi năm 1225 lúc mới 8 tuổi, Trần Thừa (sinh năm 1184) được giao điều khiển mọi việc triều chính; năm 1226 ông được tôn làm Thái thượng hoàng và mất năm 1234^[1]. Bài viết gọi ông là Thái thượng hoàng đầu tiên của nhà Trần và của chế độ phong kiến Việt Nam; vế sau chưa được đối chiếu với nguồn khác nên chỉ nên hiểu là nhận xét của tác giả bài^[1]. Báo Đại Đoàn Kết kể rằng khi Trần Cảnh phong cho Thủ Độ làm Quốc thượng phụ, nắm mọi việc cai trị, Thủ Độ từ chối và đề nghị mời Trần Thừa tạm coi giữ quốc chính cho đến khi nước nhà yên ổn rồi trả quyền lại cho vua^[3].

Một chi tiết cho thấy tính chất "danh nghĩa" của ngôi vị này: Trần Thừa chưa từng ở ngôi. Ông được đặt miếu hiệu Huy Tông, đến năm 1248 vua Thái Tông đổi thành Thái Tổ; vì thế vị vua mở đầu triều đại mang miếu hiệu Thái Tông chứ không phải Thái Tổ như vua đầu của các triều khác^[1].

Thiên Trường và các đời Thượng hoàng

Bài nghiên cứu của ThS Nguyễn Đắc Tùng về An Nam tứ đại khí kể rằng năm 1262, khi Thái Tông đã là Thái thượng hoàng về chơi Tức Mặc, đất này được đổi thành phủ Thiên Trường; ở đó dựng cung Trùng Quang để các vua nhường ngôi về ở, và cung Trùng Hoa cho vua đương nhiệm đến chầu Thượng hoàng, kèm chức dịch và lưu thủ trông coi hai cung^[5]. Như vậy thiết chế Thượng hoàng có cả không gian riêng, tách khỏi kinh đô.

Trong bài về Trần Thánh Tông, Tạp chí Nghiên cứu Phật học cho rằng ở vai trò Thượng hoàng ông có sáng kiến triệu tập hội nghị Bình Than (1282), họp phụ lão ở Diên Hồng (1284), chọn Trần Quốc Tuấn làm Tiết chế, đồng thời củng cố đoàn kết hoàng tộc; sau thắng lợi lần thứ ba, ông trực tiếp tham gia định công thăng thưởng và dụ các tướng không nên đòi thưởng quá hậu^[4]. Đây là cách bài này đánh giá; chi tiết ai triệu tập các hội nghị nên đối chiếu thêm với nguồn khác.

Hôn nhân nội tộc: giữ ngôi trong họ

Cùng logic giữ quyền lực trong dòng họ là chính sách hôn nhân nội tộc. Bài của Bảo tàng cho biết, trái với tập quán dân gian và quan niệm Nho giáo coi người cùng họ không được kết hôn, nhà Trần khuyến khích hôn nhân trong họ để giữ tính thuần nhất của dòng tộc, củng cố vương triều và ngăn ngôi vua lọt vào họ khác; theo thống kê được dẫn, có khoảng 35 cuộc hôn nhân như vậy^[2]. Các ví dụ được nêu gồm Trần Liễu lấy Thuận Thiên (con cô con cậu); vua Thái Tông lấy chị dâu Thuận Thiên năm 1237 sau khi Thủ Độ ép phế hoàng hậu họ Lý; Trần Quốc Tuấn lấy công chúa Thiên Thành (cháu lấy cô); Trần Nhân Tông lấy Bảo Thánh, con gái Trần Quốc Tuấn, năm 1274^[2].

Các sử gia viết Đại Việt sử ký toàn thư lên án mạnh lối nội hôn này: Ngô Sĩ Liên, Phan Phu Tiên và cả vua Tự Đức đều chê là dâm loạn, buông tuồng^[2].

Giới hạn của thiết chế

Hôn nhân nội tộc cũng không bảo đảm ngôi vua. Theo Bảo tàng, việc Trần Thuận Tông lấy con gái Hồ Quý Ly mở đường cho nạn ngoại thích, lặp lại điều nhà Trần từng làm với nhà Lý: năm 1398 Hồ Quý Ly ép Thuận Tông nhường ngôi cho thái tử An, năm 1399 Thuận Tông bị giết, và năm 1400 nhà Hồ được lập^[2]. Về mô hình Thượng hoàng, các nguồn đã đọc chủ yếu là báo chí và tạp chí phổ thông, chưa đủ để kết luận nó giúp hay cản trở bộ máy nhà nước; bài dừng ở việc ghi lại sự kiện và nhận định có nguồn.