Trần Hưng Đạo (Trần Quốc Tuấn, mất năm 1300)

Thân thế và năm sinh

Trần Quốc Tuấn, người đời sau quen gọi là Trần Hưng Đạo, thuộc dòng tôn thất nhà Trần. Cha ông là An Sinh vương Trần Liễu, anh ruột vua Trần Thái Tông^[1]. Các nguồn không thống nhất về năm sinh: Báo Nhân Dân ghi ngày 10/12/1228 (Mậu Tý)^[1], Vietnam+ cũng dùng mốc 1228^[3], còn bài đăng lại trên trang Bảo tàng Lịch sử quốc gia ghi ông sống từ 1232 đến 1300 nhưng lại nói thọ 70 tuổi, hai con số tự chúng đã không khớp nhau^[2]. Năm mất 1300 thì cả ba nguồn ghi giống nhau^[1][2][3].

Gia biến và lời trối của người cha

Theo sách Việt sử giai thoại mà bài của Bảo tàng dẫn lại, An Sinh vương mang hiềm khích riêng với Thái Tông vì nhà vua lấy vợ của ông, nên tìm người tài dạy con và lúc lâm chung dặn Quốc Tuấn phải lấy được thiên hạ. Quốc Tuấn không cho lời ấy là phải; ông đem chuyện hỏi hai gia nô Yết Kiêu, Dã Tượng rồi hỏi các con, và nghe theo những lời can ngăn^[2]. Đây là giai thoại chép trong sách đời sau, chưa dẫn sử liệu đương thời, nên chỉ nên đọc như cách hậu thế lý giải lòng trung của ông. Điều các nguồn đều nhấn mạnh là ông đặt việc nước lên trên hiềm khích riêng và vun đắp sự đoàn kết trong tôn thất^[1][2].

Ba lần kháng chiến

Theo lời Đại tướng Võ Nguyên Giáp, được cả Nhân Dân lẫn Bảo tàng trích lại, ở lần xâm lược thứ nhất (1258) ông chỉ huy các tướng điều quân thủy bộ giữ biên giới Tây Bắc; ở lần thứ hai (1285) và thứ ba (1288) ông giữ chức Quốc công tiết chế, thống lĩnh toàn quân^[1][2]. Vietnam+ nêu những địa danh gắn với tên ông: Đông Bộ Đầu, Hàm Tử, Tây Kết, Chương Dương, Vạn Kiếp, Bạch Đằng^[3].

Hai bài đầu cùng kể chi tiết nổi tiếng của năm 1285, khi quân Nguyên chiếm Thăng Long và trong triều có người nao núng: nghe vua nói có lẽ nên tạm xin hàng, ông tâu rằng nếu muốn hàng thì xin chém đầu thần trước^[1][2]. Về cách đánh, bài của Bảo tàng mô tả ông lùi quân từng bước để giặc không đánh được theo ý mình, kéo dài chiến sự cho chúng thiếu lương; sang lần thứ ba ông tin "thế giặc năm nay dễ phá", rồi trận Vân Đồn của Trần Khánh Dư khiến giặc càng ngặt lương^[2]. Bài của Nhân Dân ghi nhận định ấy bằng câu "năm nay đánh giặc nhàn"^[1].

Binh thư, Hịch và lời dặn cuối đời

Nhiều nguồn cho rằng ông soạn Binh thư yếu lược và Vạn Kiếp tông bí truyền thư để dạy tướng, đồng thời viết Hịch tướng sĩ khích lệ quân dân^[1][3]. Nhân Dân tóm tắt tư tưởng quân sự của ông ở mấy điểm: dựa vào dân, "khoan thư sức dân", đoàn kết nội bộ, lấy đoản binh chống trường trận, tiến cử người tài^[1]. Bài của Bảo tàng dẫn đoạn sách Khâm định Việt sử thông giám cương mục chép lời ông trả lời vua Trần Anh Tông lúc ốm: giặc mạnh thì dùng đoản binh, giặc tiến chậm như tằm ăn dâu thì phải biết tùy cơ, và trên hết phải khoan sức dân làm kế rễ sâu gốc vững^[2]. Các nguồn đã đọc đều gán những bộ binh thư cho ông mà không bàn văn bản học; bài này chưa đối chiếu được với nghiên cứu Hán Nôm về hai bộ sách ấy.

Khi mất và việc thờ phụng

Ông mất ngày 20 tháng 8 năm Canh Tý (1300) tại phủ đệ ở Vạn Kiếp; triều đình tiến phong ông là Thái sư Thượng phụ Thượng quốc công Nhân Vũ Hưng Đạo Đại vương^[3]. Theo Nhân Dân, thi hài được hỏa táng theo lời dặn, đựng trong bình đồng chôn ở vườn An Lạc gần rừng An Sinh, không xây lăng^[1]. Vietnam+ cho biết khi còn sống ông đã có sinh từ ở Vạn Kiếp, Thượng hoàng Trần Thánh Tông soạn bia ca ngợi; sau khi ông mất, nhân dân dựng đền trên nền phủ đệ, tức đền Kiếp Bạc^[3].

Một nghiên cứu năm 2024 của nhóm tác giả Bộ môn Tôn giáo học (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) coi tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần là ví dụ điển hình của quan niệm "sinh làm tướng, chết làm thần": sự kiện có thật ở thế kỷ XIII được thần thánh hóa, ông trở thành vị thánh đứng đầu hệ thống có Tứ vị Vương tử, Lục bộ Đức ông, còn giặc Nguyên Mông được huyền thoại hóa thành đoàn tà linh mà tín đồ nhờ ông trấn áp^[4]. Các nghi lễ như đội lệnh, bán khoán, cầu tự, Thượng đồng cũng biến đổi theo đời sống xã hội^[4].

Hai lớp hình ảnh

Hai lớp hình ảnh vì thế cùng tồn tại. Lớp thứ nhất là vị thống soái trong sử sách và các bài báo lịch sử, được Võ Nguyên Giáp đánh giá có vai trò đặc biệt quan trọng trong ba lần kháng chiến^[1][2]. Lớp thứ hai là vị thánh trong tín ngưỡng dân gian, mang nhiều yếu tố huyền thoại mà nghiên cứu tôn giáo coi là kết quả của quá trình thần thánh hóa^[4]. Khi đọc, nên phân biệt chi tiết nào thuộc sử liệu, chi tiết nào thuộc giai thoại hay truyền tụng.