Tổ chức quân đội thời Lý – Trần: cấm quân, ngụ binh ư nông và quân của vương hầu

Cấm quân và quân địa phương thời Lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, quân đội nhà Lý gồm cấm quân do vua trực tiếp chỉ huy và quân ở các địa phương gọi là lộ quân hay sương quân, cùng hương binh ở đồng bằng và thổ binh ở miền núi; khi có cuộc chinh phạt lớn, vua tự làm tướng hoặc cử hoàng tử, thân vương làm nguyên soái^[3]. Cũng theo bài này, năm 1059 dưới thời Lý Thánh Tông cấm quân có 16 quân với 32.000 người, và mọi lính cấm quân đều bị xăm ba chữ "Thiên Tử quân" trên trán^[3]. Để huy động quân, nhà Lý ghi trai tráng từ 18 tuổi vào sổ gọi là hoàng nam, từ 20 tuổi gọi là đại hoàng nam, và cấm che giấu người đến tuổi này^[3]. Số liệu về 16 quân và 32.000 người là con số trong tư liệu mà Wikipedia dẫn, chưa được đối chiếu với chính sử trong bài này.

"Ngụ binh ư nông"

Tạp chí Quốc phòng toàn dân, trong bài về xây dựng quân đội thường trực, viết rằng đến thời Lý tư tưởng "ngụ binh ư nông" trở thành quốc sách: gắn việc binh với việc nông để giảm quân thường trực; trừ cấm quân, các lực lượng khác đều chia phiên vừa sản xuất vừa làm nhiệm vụ binh^[1]. Wikipedia ghi thêm trong thời bình lính vẫn ở nhà cày cấy, mỗi tháng chỉ phải đi phiên một kỳ ngắn^[3]. Theo tạp chí, thời Đinh – Tiền Lê quân thường trực chỉ có thiên tử quân và cấm binh để canh phòng nhà vua và triều đình, tức chính sách này có tiền lệ từ trước^[1].

Quân đội thời Trần

Theo Wikipedia, quân đội Đại Việt thời Trần kế thừa phần lớn binh chế nhà Lý, có bộ binh, kỵ binh, thủy binh và tượng binh^[4]. Tạp chí Quốc phòng toàn dân cho biết nhà Trần làm sổ hộ ba năm một lần theo phép cũ của nhà Lý; mọi đinh nam khỏe mạnh đến tuổi trưởng thành được ghi vào sổ và có nghĩa vụ binh dịch, người trúng tuyển vào quân ngũ, người kém hơn chỉ ghi tên và gọi khi cần^[1]. Theo tạp chí, phân biệt rõ quân triều đình và quân các lộ, phủ: ở trung ương có cấm quân bảo vệ vua và kinh đô, sương quân canh giữ cửa thành và là lực lượng cơ động; ở địa phương có quân lộ, phủ; ngoài ra triều đình cho phép các vương hầu tự tổ chức quân riêng ở nơi mình trấn trị, nhưng khi có chiến tranh tất cả chịu sự điều động chung của triều đình^[1]. Wikipedia chia quân đội thành cấm quân, biên quân và lộ quân, và nhấn mạnh gia binh của vương tôn, quý tộc nhà Trần là lực lượng đông, có đóng góp trong ba cuộc kháng chiến chống Mông – Nguyên; theo bài này, năm 1239 Trần Thái Tông ra lệnh cải tổ quân đội thành ba bậc thượng, trung, hạ, và cấm quân thuộc bậc thượng^[4].

Quân số: những con số không khớp

Hai nguồn đưa ra số liệu khác nhau. Wikipedia tính dân số Đại Việt năm 1245 khoảng 4,5 triệu và nêu quân thường trực thực tế khoảng 20 – 40 vạn tùy thời điểm, cấm quân lúc cực thịnh tới 10 vạn^[4]. Bài trên Tạp chí Quốc phòng toàn dân, dẫn Phan Huy Chú, viết thời bình quân số "chưa đầy 10 vạn", chỉ trong kháng chiến chống Mông – Nguyên đã có lúc triều đình huy động được 20 – 30 vạn^[1]. Các con số cổ về quân số thường gây tranh luận vì sử cũ ít ghi, nên bài này không chọn một con số.

Huấn luyện, kỷ luật và tư tưởng "thái bình tu trí lực"

Theo bài của tạp chí, nhà Trần coi Giảng võ đường là trường quân sự cao cấp, nơi vua, vương hầu và võ tướng học binh thư; Trần Quốc Tuấn soạn Binh thư yếu lược và Vạn Kiếp tông bí truyền thư làm tài liệu. Trước kháng chiến chống Nguyên, ông tổ chức tổng duyệt binh thủy bộ và quân vương hầu ở Đông Bộ Đầu^[1]. Kỷ luật được giữ nghiêm: theo Phan Huy Chú, người trốn lính bị chặt ngón chân hoặc cho voi giày^[1]. Một bài khác trên cùng tạp chí của Đại tá Nguyễn Công Tâm nêu rằng nhà Trần xây dựng quân gồm nhiều thứ quân, gồm quân chủ lực triều đình, quân vương hầu, quân lộ phủ châu và dân binh làng xã, và thực hiện "ngụ binh ư nông" với mọi loại quân trừ cấm quân; ông dẫn câu thơ "Thái bình tu trí lực" của Trần Quang Khải làm tư tưởng giữ nước thời bình^[2].

Tóm lại, hệ thống quân đội Lý – Trần dựa trên nguyên tắc giữ một lực lượng cấm quân nhỏ, tinh nhuệ ở kinh đô và dùng sổ hộ để huy động dân khi cần. Đó là cách đọc của các tác giả hiện đại, dựa vào chính sử còn hạn chế.