Tượng rồng đá (xà thần) ở đền Lê Văn Thịnh và vụ án hồ Dâm Đàm

Con rắn đá ở đền Bảo Tháp

Tượng "rồng đá", còn gọi xà thần, đặt trong khu đền thờ Thái sư Lê Văn Thịnh ở làng Bảo Tháp, xã Đông Cứu, Bắc Ninh. Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, tượng có niên đại thời Lý, được công nhận bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2599/QĐ-TTg ngày 30/12/2013; thân cuộn tròn ngóc cao, miệng ngoạm vào thân, phủ vảy, đầu không có bờm râu, rộng 1,37 m, cao 0,72 m^[1]. VietnamPlus viết rằng tượng phát hiện năm 1991, tạc từ một khối đá sa thạch nặng gần ba tấn, hình dáng nửa rồng nửa rắn, "miệng cắn thân, chân xé mình", hai chân trước có năm móng vuốt bấu vào thân; các nhà nghiên cứu cho là tượng độc đáo, chưa có hình dáng tương tự trong mỹ thuật Việt Nam và Đông Nam Á^[2]. VietnamPlus ghi tượng được công nhận bảo vật quốc gia năm 2014^[2], còn bảo tàng nêu quyết định ngày 30/12/2013, hai mốc cách nhau gần một năm và chưa được giải thích^[1][2].

Cần lưu ý rằng mối liên hệ giữa tượng và vị thái sư chỉ là cách kể về sau: bảo tàng viết hình tượng này phản ánh "nỗi oan nghiệt" của ông^[1], còn nguồn khác chỉ mô tả hiện vật và không nêu liên hệ ấy^[2]. Wikipedia tiếng Việt thậm chí viết rằng tượng vốn nằm ở cánh đồng gần đền, được nông dân đi cấy phát hiện hồi thập niên 1960 rồi đưa vào đền, và không liên hệ gì với nhân vật Lê Văn Thịnh^[3]; điều này không khớp với năm phát hiện 1991 mà VietnamPlus nêu^[2].

Lê Văn Thịnh là ai

Theo bảo tàng, Lê Văn Thịnh sinh ngày 11/2 năm Canh Dần (1050) ở làng Bảo Tháp, xã Đông Cứu, huyện Gia Định (nay là Gia Bình), con nhà vừa dạy học vừa bốc thuốc; ông dạy học ở làng Chi Nhị (Quế Võ)^[1]. Năm 1075, triều Lý mở khoa thi Minh kinh bác học, ông đỗ đầu, được tôn là Trạng nguyên khai khoa và làm Thị lang Bộ Binh, dạy vua Lý Nhân Tông học^[1]. VietnamPlus ghi ông (1050 – 1096) đỗ đầu khoa thi Minh kinh bác học và Nho học tam trường, giữ chức Nội cấp sự rồi Thị lang Bộ Binh^[2]. Wikipedia tiếng Việt ghi niên đại khác là 1038 – 1096^[3]. Năm 1084 ông được cử đến trại Vĩnh Bình bàn việc biên giới với nhà Tống; theo bảo tàng, nhà Tống phải trả lại toàn bộ đất đã chiếm^[1], còn Wikipedia cụ thể là sáu huyện ba động thuộc châu Quảng Nguyên^[3]. Sau đó ông được thăng Thái sư^[1][2].

Vụ án hồ Dâm Đàm

Wikipedia tiếng Việt trích Đại Việt sử lược: tháng 11 năm 1095 vua Lý Nhân Tông ngự thuyền nhỏ xem đánh cá ở hồ Dâm Đàm (nay là Hồ Tây, Hà Nội); khói sương bất ngờ nổi lên, vua phóng mác, khói tan thì thấy thuyền Thái sư đến gần với hung khí, ông bị bắt và an trí ở Thao Giang; sách này nói ông dùng thuật của gia nô người Đại Lý. Bài cũng trích Toàn thư, ghi ở tháng 3 năm sau (1096), chi tiết mây mù rồi một con hổ trong thuyền, người đánh cá quăng lưới trùm lên và đó chính là Thái sư^[3]. Bài này nhận xét về sau câu chuyện bị thêm thắt, nhất là việc "hóa hổ", và ghi rằng lâu nay có nhiều ý kiến: một số người cho ông bị nghi kỵ rồi bị hạ bệ, số khác nói ông là nạn nhân của xung đột ý thức hệ giữa Phật giáo (triều đình) và Nho giáo, nhưng chưa thống nhất được nguyên nhân; Wikipedia viết rằng điểm chung là ông bị "hàm oan"^[3]. Đó là cách đọc của bài Wikipedia, không phải sử liệu gốc.

Bảo tàng và VietnamPlus kể ngắn gọn: ông bị vu tội "hóa hổ giết vua" (bảo tàng ghi 1096) hoặc kết tội mưu phản (VietnamPlus ghi 1095), được vua tha chết và đày ở Thao Giang (Phú Thọ ngày nay)^[1][2]. Khi già yếu ông tìm về quê nhưng mất ở xã Đình Tổ (nay thuộc Thuận Thành, Bắc Ninh) và được dân làng chôn cất, tôn làm thành hoàng^[1][2]. Mốc 1095 hay 1096 và địa điểm Đình Tổ chỉ ghi theo từng nguồn.

Đền thờ

Theo bảo tàng, đền thờ nằm phía nam núi Thiên Thai, vốn là nhà ở của gia đình thái sư rồi "hóa gia vi tự", thờ cả Phật lẫn ông; kiến trúc hiện nay là tòa ba gian hai dĩ hình chữ Đinh, xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia theo Quyết định số 226/QĐ-BT ngày 5/2/1994^[1]. VietnamPlus ghi đền cạnh chùa Thiên Thư, được trùng tu năm 2002 và 2010, có nhà che riêng cho tượng rồng đá^[2]. Tượng thờ Lê Văn Thịnh trong ảnh phụ là tượng thờ hiện đại, không phải chân dung đương thời.