Cuộc phân tranh Trịnh – Nguyễn và giới tuyến sông Gianh (thế kỷ XVII)

Nguồn gốc cuộc phân tranh

Sau khi nhà Mạc cướp ngôi nhà Lê năm 1527, họ Trịnh nắm quyền bính, còn họ Nguyễn bị nghi kỵ và đứng trước nguy cơ bị hãm hại, theo bài của TS. Nguyễn Thị Hậu^[1]. Năm 1558, Nguyễn Hoàng xin vào trấn thủ Thuận Hóa (nay là Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên – Huế); năm 1570 ông được trấn thủ thêm Quảng Nam, vùng từ Quảng Nam đến Bình Định ngày nay, và từ đó họ Nguyễn bắt đầu xây dựng lực lượng riêng ở phương Nam^[1]. Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, ông đưa gia quyến cùng hàng nghìn người Thanh – Nghệ vào Nam và lập dinh Ái Tử^[2]. Tác giả Nguyễn Thị Hậu cho rằng nhu cầu khai khẩn đất mới và đưa dân vào là điều kiện để các chúa Nguyễn theo đuổi mục tiêu cát cứ; bài cũng nhận xét Đàng Trong dưới thời Nguyễn Hoàng tương đối ổn định nhờ kinh tế phát triển và cách ứng xử khéo léo với nhà Lê, họ Trịnh và nhà Mạc^[1].

Năm 1593, Nguyễn Hoàng đưa quân ra giúp Trịnh Tùng đánh nhà Mạc suốt 8 năm, rồi bị họ Trịnh giữ lại ở Bắc Hà vì e ngại thế lực của ông; năm 1600 ông trở về Đàng Trong. Khi ông mất (1613), lãnh thổ họ Nguyễn kéo dài từ đèo Ngang đến đèo Cả, và ông dặn con là Nguyễn Phúc Nguyên giữ vững Thuận – Quảng, mở rộng về phương Nam^[2].

Các cuộc giao tranh 1627–1672

Theo báo Nhân Dân, từ năm 1627 đến năm 1672 họ Trịnh và họ Nguyễn giao tranh bảy lần, sông Gianh được nhắc đến như ranh giới phân chia^[4]. Sau trận giao tranh năm 1627 trên bờ sông Nhật Lệ giữa quân Lê – Trịnh và quân Nguyễn, chúa Nguyễn Phúc Nguyên lo ngại trước sức ép của Trịnh Tráng, kể cả yêu cầu nộp cống của chúa Trịnh, và cần một kế sách phòng thủ lâu dài^[3].

Giải pháp là hệ thống Lũy Thầy do Đào Duy Từ (1572–1634) khởi xướng, thiết kế và chỉ đạo xây dựng. Lũy Trường Dục (khoảng 2 km) làm năm 1630; năm 1631 lũy Đầu Mâu và lũy Nhật Lệ hợp thành Lũy Trấn Ninh; năm 1634 là lũy Trường Sa (khoảng 7 km) chắn các động cát phía đông. Trong hơn 3 năm, hệ thống đạt chiều dài gần 34 km, gồm nhiều tầng, nhiều lớp^[3]. Năm 1648, tướng Trương Phước Phấn đánh thắng quân Lê – Trịnh tại Lũy Trường Dục^[3]. Năm 1842, vua Thiệu Trị đổi tên lũy cũ thành Lũy Định Bắc trường thành và cho dựng bia^[3].

Giới tuyến sông Gianh

Các bài báo ghi cuộc giao tranh kéo dài đến năm 1672^[4], còn Wikipedia tiếng Anh ghi hòa ước năm 1673 và cho biết trên thực tế họ Nguyễn cai quản miền Nam, họ Trịnh cai quản miền Bắc, không bên nào thôn tính được bên kia^[5]. Theo bài của Nguyễn Thị Hậu, sang thế kỷ XVII hai thế lực tiến tới chiến tranh Trịnh – Nguyễn, lấy sông Gianh (Quảng Bình) làm ranh giới giữa Đàng Ngoài và Đàng Trong^[1]. Từ đó miền Bắc sông Gianh gọi là Đàng Ngoài, miền Nam gọi là Đàng Trong.

Wikipedia tiếng Anh cho biết sau đó biên giới yên tĩnh khoảng một thế kỷ, đến năm 1774 quân Trịnh mới mở đợt tấn công mới và chiếm được Huế (Phú Xuân) vào tháng 2/1775^[5]; chi tiết này chỉ có một nguồn hạng C và cần kiểm lại.

Hệ quả và cách nhìn

Dưới thời Nguyễn Hoàng, Đàng Trong mở rộng bờ cõi về phương Nam và thúc đẩy ngoại thương, trong đó có cảng thị Hội An^[2]. Một bài của báo Nhân Dân năm 2026 viết rằng các cuộc giao tranh kéo dài khoảng một thế kỷ rưỡi (bài không nói rõ mốc tính) khiến người dân hai miền Đàng Trong và Đàng Ngoài chịu nhiều khổ cực^[6]. Lũy Thầy ngày nay được coi là di tích lịch sử, văn hóa, dấu ấn của thời kỳ đất nước bị chia cắt^[3].