Lễ hội Lồng Tồng (hội xuống đồng) của người Tày, Nùng

Tên gọi và ý nghĩa

Lồng Tồng (một số nguồn viết Lồng Tông) là lễ hội đầu năm gắn với nghề trồng lúa nước của người Tày, Nùng ở miền núi phía Bắc, còn được gọi là hội xuống đồng^[1][4][8]. Lễ hội thường được tổ chức vào những ngày đầu xuân để tạ ơn trời đất, thần linh, tổ tiên và cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no^[2][6]. Theo lãnh đạo xã Phong Dụ Thượng (Lào Cai), lễ hội khởi nguồn từ nhu cầu sản xuất nông nghiệp của người Tày khi sống thành làng bản; về sau lan sang các dân tộc cùng cư trú như Dao, Thái, Mông^[1]. Một bài viết của Báo ảnh Dân tộc và Miền núi còn nhận xét lễ hội mang yếu tố tín ngưỡng phồn thực, cầu mưa và thờ mặt trời^[5].

Thời gian và địa điểm

Lồng Tồng diễn ra sau Tết, chủ yếu trong tháng Giêng âm lịch, nhưng mỗi nơi chọn ngày khác nhau. Lễ hội Lồng Tồng Ba Bể khai hội vào mùng 10 tháng Giêng năm 2025^[4]; lễ hội ở huyện Lâm Bình (Tuyên Quang) năm đó diễn ra trong hai ngày mùng 11 và 12 tháng Giêng^[2]. Với lễ hội Lồng Tồng Phủ Thông (Bắc Kạn cũ), từ năm 2017 ban tổ chức chuyển từ ngày 10 sang ngày 20 tháng Giêng để đúng với truyền thống^[7].

Lễ hội có mặt ở nhiều tỉnh. Tại Lào Cai, ngoài xã Phong Dụ Thượng, lễ hội còn được tổ chức ở các xã Hợp Thành, Bát Xát, Cốc Lầu, Yên Thành và Cốc San^[1]. Ở Thái Nguyên có lễ hội Lồng Tồng của người Tày ở xã Phú Đình, nơi lễ hội được phục dựng và tổ chức tại sân vận động xã thay vì ngoài ruộng^[5][6]. Ba Bể thuộc tỉnh Bắc Kạn cũ, từ năm 2025 đã sáp nhập vào Thái Nguyên.

Phần lễ

Trước ngày hội, mỗi gia đình chuẩn bị một mâm cỗ với các món bánh truyền thống như bánh chưng, bánh giầy, bánh khảo, bánh bỏng, chè lam, xôi đỏ, xôi vàng^[5]. Thầy cúng được dân làng tiến cử làm lễ xin thành hoàng làng mở hội, tạ trời đất, cầu thần Nông, thần Núi, thần Suối ban mưa thuận gió hòa^[5].

Nghi thức cụ thể khác nhau theo từng nơi. Ở Lâm Bình, lễ được cử hành tại đền Pú Bảo, sau đó các mâm lễ được rước về đàn tế giữa sân hội, dưới chân cột cây còn^[8]. Ở Ba Bể, các đại biểu dâng hương tại đền An Mạ trên hòn đảo giữa hồ, rồi mâm cỗ của 15 xã, thị trấn trong huyện được rước về nơi khai hội^[4].

Điểm nhấn của phần lễ là nghi thức xuống đồng (tịch điền). Theo mô tả ở Phú Đình, người được chọn là một người đàn ông khỏe mạnh, đức độ, cày giỏi cùng một con trâu tốt để vạch những đường cày đầu tiên của vụ mới^[5]. Ở xã Phong Dụ Thượng, người đứng đầu địa phương thực hiện những đường cày đầu tiên, sau đó mọi người cùng gieo hạt^[1]. Tại Lâm Bình, nghi lễ cày tịch điền đặt ở cuối phần lễ^[8].

Phần hội

Tung còn (ném còn) thường là trò mở đầu phần hội. Giữa bãi hội dựng một cột, trên đỉnh có vòng tròn dán giấy, đề chữ nhật và nguyệt, tượng trưng cho mặt trời và mặt trăng; theo quan niệm của người dân, năm nào có người tung quả còn xuyên qua vòng, làm rách giấy thì làm ăn thuận lợi, mưa thuận gió hòa^[5]. Quả còn nhiều màu sắc cũng được dùng trong các hoạt động khai hội ở Lâm Bình^[8].

Ngoài tung còn, các nguồn nhắc đến nhiều trò chơi và diễn xướng dân gian khác: múa khăn, múa quạt, kéo co, đánh yến, đi cà kheo, đánh cù, bắn nỏ, thi cấy, thi trâu cày ruộng^[2]; đẩy gậy^[1]; bịt mắt đánh trống^[1]; đua thuyền độc mộc, thi giã bánh giầy, bịt mắt bắt dê ở Ba Bể^[4]. Các làn điệu hát then, sli, lượn kéo dài suốt thời gian lễ hội, chủ yếu là hát giao duyên, chúc tụng và mừng xuân mới^[5]. Một số nơi kết hợp lễ hội với ngày hội văn hóa các dân tộc, gian hàng giới thiệu sản vật và nghề thủ công địa phương^[1][2].

Giá trị và bảo tồn

Lễ hội Lồng tông của người Tày tỉnh Tuyên Quang được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2013^[3]. Lễ hội Lồng tồng Ba Bể cũng nằm trong danh mục di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia^[4]. Năm 2024, Bộ phê duyệt kế hoạch bảo tồn lễ hội Lồng tông của người Tày ở Lâm Bình, gồm truyền dạy nghi thức, nghi lễ, trò chơi cho 6 nghệ nhân và 80 học viên người Tày^[3].

Nghiên cứu về lễ hội phục dựng ở xóm Tỉn Kheo (xã Phú Đình, Thái Nguyên) cho rằng cộng đồng chủ thể giữ vai trò quan trọng trong việc hồi sinh di sản theo hướng phù hợp với bối cảnh đương đại, khi cách tổ chức, quản lý và mục tiêu của lễ hội đã thay đổi^[6].