Làng nghề đóng xuồng, ghe Long Hậu (Đồng Tháp)

Rạch Bà Đài và chiếc xuồng cui

Làng nghề đóng xuồng, ghe tập trung quanh rạch Bà Đài, dài khoảng 2,5 km, thuộc xã Long Hậu, huyện Lai Vung (cũ), tỉnh Đồng Tháp^[1]. Báo Nhân Dân (10/2025) ghi Long Hậu nay là xã Hòa Long^[5]. Theo Báo Pháp luật Việt Nam (2021), tổ nghề là cụ Phạm Văn Thuông (1875–1945), thường gọi là Sáu Thuông hay "ông Sáu xuồng cui", một thợ mộc đã đóng chiếc xuồng cui đầu tiên, loại xuồng nhỏ để giăng câu, thả lưới. Khoảng đầu những năm 1900 ông về làm mướn ở làng Long Hòa, nơi trại mộc của ông thu hút nhiều học trò; hằng năm, ngày 25 tháng 7 âm lịch, người trong nghề tưởng nhớ ngày mất của ông^[1]. Việt Nam News (2018) kể gần giống: vị tổ nghề, ông nội của nghệ nhân Nguyễn Thành Nam, không rõ gốc gác, lấy vợ ở địa phương, lúc đầu đóng xuồng cho họ hàng rồi dạy hàng xóm, nghề từ đó lan ra cả vùng^[3].

Đặc điểm xuồng và kỹ thuật

Báo Pháp luật Việt Nam mô tả xuồng cui Bà Đài có bửng thon, tấm chỉ hạ thấp nên được cho là đẹp hơn xuồng cui Long Xuyên; mắt xuồng vẽ hình quả trứng, lòng đen to để "nhìn xa"; thân đóng theo số lẻ lá, 5 hoặc 7 lá, gọi là "vỏ dưa". Các công đoạn chính gồm rọc be, uốn lô, ghim lô, phân công, đóng chuốt, du vỏ dưa, ráp bửng, đóng sạp, đẽo mũi; thợ giỏi cần khoảng ba năm để thành thạo^[1]. Gỗ dùng chủ yếu là gỗ sao và gỗ sến; xuồng bán chạy dài khoảng 4,5–6,5 m^[1][2]. Bài năm 2016 kể các cơ sở thường mua cây từ tháng 2–3 âm lịch khi giá rẻ và nước chưa lên, đồng thời nhấn mạnh khung xương và lườn phải cân bằng tuyệt đối^[2].

Các loại ghe xuồng và giá

Ngoài xuồng cui, làng đóng xuồng ba lá, xuồng Cần Thơ, ghe bầu Cái Răng, ghe Cà Vom và nhiều loại khác theo đặt hàng^[1]; bài năm 2016 còn kể thêm xuồng vỏ gáo và xuồng mũi bằng^[2]. Một chiếc ghe 40–50 tấn cần khoảng 40 ngày đóng, giá 180–300 triệu đồng^[1]; VietNamNet (2013) ghi ghe lớn mất ít nhất 45 ngày, cùng mức giá^[4]. Xuồng phổ thông năm 2016 giá khoảng 1,7–2 triệu đồng, xuồng lớn gỗ tốt 2,5–3 triệu^[2]. Khách chủ yếu đến từ Cần Thơ, An Giang, Kiên Giang, Vĩnh Long^[3][4].

Thăng trầm của nghề

Mùa nước nổi từng nuôi nghề: Việt Nam News (2018) ghi xã từng đóng khoảng 20.000 chiếc mỗi năm nhờ lũ về đều^[3]; Báo Pháp luật Việt Nam (2021) cũng nêu mức này cho thời trước, rồi 10.000 chiếc năm 2007 và 15.000 chiếc năm 2011^[1]. Về sau nghề thu hẹp: lũ về muộn và ít, chính sách đê bao, giao thông đường bộ phát triển khiến nhu cầu giảm; nhiều thợ sang Cái Bè (Tiền Giang) hoặc Cần Đước (Long An) làm nghề, còn giới trẻ ít mặn mà^[1][3]. Theo bài năm 2021, gần như mọi hộ đã dùng máy xẻ, cưa, bào để giảm chi phí và thời gian^[1].

Hướng đi mới và công nhận di sản

Một số hộ chuyển sang đóng xuồng, ghe thu nhỏ. Ông Nguyễn Văn Tốt đóng thử xuồng cui cho con dự thi và đạt giải nhất, rồi làm hơn một trăm chiếc, giá 300.000 đến 5 triệu đồng, bán ở khu du lịch và hội chợ^[1]. Ông Phạm Văn Mỏng, sinh ở Long Hậu nhưng làm nghề ở An Giang, nhận làm mẫu từ cỡ khoảng 30 cm, giá 250.000 đến 2 triệu đồng^[5]. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa nghề đóng xuồng, ghe Long Hậu vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đồng Tháp định hướng tuyên truyền, quảng bá sản phẩm và đề xuất chính sách về đất đai, tín dụng, thuế cho làng nghề^[1].

Những điểm các nguồn chưa thống nhất

Số hộ làm nghề lệch nhiều. VietNamNet (2013) ghi 150 cơ sở với hơn 1.200 lao động và gần 4.000 chiếc mỗi năm^[4]; Báo Pháp luật Việt Nam (2016) ghi cả trăm hộ, khoảng một phần ba làm quanh năm^[2]; Việt Nam News (2018) ghi 400 hộ năm 2015, nay còn 41 hộ^[3]; Báo Pháp luật Việt Nam (2021) ghi hơn 200 hộ thời hoàng kim, 150 hộ năm 2005, 50 hộ năm 2018 và nay còn chục hộ^[1]. Các số này khác tiêu chí đếm và thời điểm nên không cộng trừ trực tiếp được. Tên tổ nghề cũng viết lệch: Phạm Văn Thuông (Báo Pháp luật Việt Nam 2021), Phạm Văn Thương (VietNamNet 2013)^[1][4]. Mốc công nhận di sản quốc gia là cuối năm 2014 theo bài năm 2016 nhưng là tháng 4/2015 theo bài năm 2021^[1][2]. Đơn vị hành chính cũng đổi: các bài cũ ghi xã Long Hậu, huyện Lai Vung, còn bài năm 2025 ghi nay là xã Hòa Long^[5].