Làng dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp (Ninh Phước, Khánh Hòa)

Làng dệt của người Chăm ở Ninh Phước

Mỹ Nghiệp, tên Chăm là Ca Klaing, là làng dệt thổ cẩm của người Chăm ở vùng Ninh Phước^[2]. Các bài báo thời trước năm 2025 ghi làng thuộc thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận; từ năm 2025 vùng này thuộc xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa^[1][2][4]. Tạp chí Công Thương gọi Mỹ Nghiệp, cùng với làng gốm Bàu Trúc, là hai làng nghề Chăm cổ nổi tiếng nhất Việt Nam, với lịch sử hơn 100 năm^[1]. Bài trên Báo Pháp luật Việt Nam (2020) kể một truyền thuyết xa hơn nhiều: vào thế kỷ XVII, một phụ nữ tên Ponagar đến vùng này, thấy khí hậu hợp trồng bông lấy sợi dệt vải và truyền nghề cho vợ chồng ông Xa, bà Chaleng^[2]. Đây là chuyện kể, chưa có tư liệu lịch sử kiểm chứng, và hai mốc "hơn 100 năm" với "thế kỷ XVII" cách nhau khá xa.

Theo Tạp chí Công Thương, năm 2015 làng được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[1]; các nguồn còn lại không nêu quyết định này. Năm 1992, nghệ nhân Thuận Thị Trụ lập cơ sở dệt, được xem là mốc hồi sinh nghề^[3]. Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp thành lập ngày 31/12/2010 với 25 xã viên và có 113 thành viên vào năm 2020^[2].

Khung dệt, sợi và màu nhuộm

Nghề dệt ở đây làm thủ công trên khung gỗ, gồm hai loại khung. Khung dài dùng các "hoa đồng", vật hình bầu rượu rỗng treo hai bên khung, để đánh go tạo hoa văn; khung ngắn dùng nan tre để dệt trang phục và khăn^[2]. Theo bài Nhân Dân năm 2021, hoa văn Chăm cổ được dệt bằng cách đan xen từng "bước" chỉ từ nhiều cuộn chỉ màu, và người dệt các mẫu cổ thường là nghệ nhân có tuổi đời, tuổi nghề cao^[3]. Nghệ nhân Đạt Thị Nam kể bà dệt được khoảng 100 hoa văn cổ, độ phức tạp từ 2–3 go chỉ đến 16–17 go chỉ^[4]. Theo bài năm 2020, khâu khó nhất là phối màu, còn khi dập vải phải làm đều tay để vải căng mịn và hoa văn nổi rõ^[2].

Nền đen và đỏ là màu đặc trưng của thổ cẩm Chăm^[2]. Xưa, màu đen lấy từ lá chùm bầu ngâm bùn non bảy ngày đêm, màu đỏ từ mủ cây cánh kiến, màu xanh từ lá và vỏ cây chàm^[2]; bài Nhân Dân năm 2021 chép gần như vậy, nhưng viết cây "tràm" thay vì "chàm"^[3]. Nghệ nhân Đạt Thị Nam nêu các cây nhuộm khác: cây phun pan cho màu đỏ, cây maow màu chàm, cây mun màu đen, cây hla nalanh màu vàng sậm và củ phun jieng màu nâu^[4]. Về hiện trạng, các nguồn không thống nhất: bài năm 2020 cho biết người dệt nay chủ yếu dùng sợi và phẩm nhuộm có sẵn trên thị trường, giảm bớt các công đoạn tách hạt, cuộn, ngâm, đập, nhuộm^[2], trong khi bài Công Thương năm 2025 viết thuốc nhuộm hoàn toàn từ thiên nhiên^[1]. Có thể do khác nhau giữa các hộ và sản phẩm, nhưng bài không nói rõ.

Hoa văn và vai trò trong đời sống

Hoa văn gồm khối hình học cơ bản, mỏ neo, mây, kỳ nhông, rồng và phượng cách điệu^[2]. Bài Công Thương nhấn mạnh hình quả trám (biểu tượng đất và trời), sóng nước (biểu tượng sinh sôi) và hình tháp Pô Klong Garai^[1]. Nghệ nhân Đạt Thị Nam nêu tên Chăm của một số mẫu, như Bingu tamun (hình quả trám), Bingu manuis (hình người) và Bingu Bimong (hình tháp)^[4]. Hoa văn trên trang phục phụ nữ Chăm thể hiện tầng lớp, địa vị của người mặc^[2]. Các mẫu cổ trước đây chỉ dùng dệt y phục của chức sắc, quý tộc trong cộng đồng; từ cuối năm 2017, hợp tác xã sưu tầm và phục chế hàng trăm mẫu^[3].

Theo chế độ mẫu hệ, nghề truyền từ mẹ sang con gái; những phụ nữ giữ các khâu quan trọng nhất được dệt những tấm vải dùng trong nghi lễ thiêng liêng, trang trọng nhất của cộng đồng^[2]. Sản phẩm còn là thước đo phẩm chất, sự đảm đang của người phụ nữ Chăm^[3]. Một bài trên Báo Văn hóa (2019) cho biết thổ cẩm Mỹ Nghiệp phục vụ nghi lễ tâm linh của người Chăm và cả trang phục của một số dân tộc Tây Nguyên^[5].

Quy mô và làng nghề hôm nay

Số liệu về quy mô khác nhau giữa các nguồn. Bài năm 2020 và 2021 nêu hơn 700 hộ, khoảng 4.000 nhân khẩu và hơn 500 nghệ nhân, thợ dệt, hầu hết là phụ nữ^[2][3]. Bài Công Thương năm 2025, dẫn số liệu của UBND thị trấn Phước Dân (cũ), lại nêu hơn 440 hộ với hơn 2.100 nhân khẩu, người Chăm chiếm trên 90%, và 15 hộ đã đưa máy dệt vào sản xuất, mỗi hộ 4–5 máy^[1]. Bài năm 2019 viết hàng trăm hộ vẫn dệt tay, bên cạnh hàng chục cơ sở dệt công nghiệp, cả làng thu khoảng 15 tỷ đồng mỗi năm và đón hơn 10.000 lượt khách^[5]. Các nguồn không giải thích sự chênh lệch, có thể do phạm vi thống kê khác nhau.

Sản phẩm nay gồm khăn choàng, túi xách, khăn trải bàn, chăn, thảm và trang phục thời trang^[1]; bài năm 2020 ghi hàng được bán trong nước và xuất khẩu sang Ấn Độ, Thái Lan, Nhật Bản, Đức, Pháp và Mỹ^[2]. Năm 2024, một số sản phẩm như khăn thổ cẩm, ví và túi thời trang đạt OCOP 3 sao cấp tỉnh, và làng được chọn làm điểm du lịch văn hóa để khách xem nghệ nhân dệt và thử thao tác^[1]. Khó khăn được nêu gồm đại dịch Covid-19 làm nhiều đối tác hoãn hợp đồng^[3], một số gia đình bỏ khung cửi vì cho rằng thổ cẩm không còn hợp thời trang hiện đại, và một số cửa hàng bán thổ cẩm do Trung Quốc sản xuất như hàng địa phương, làm tổn hại thương hiệu làng^[5]. Nghệ nhân Đạt Thị Nam đã truyền nghề cho hơn 100 phụ nữ Chăm tại địa phương, đồng thời dạy nghề cho phụ nữ Ba Na ở Bình Định và nhiều dân tộc ở Đắk Nông^[4].