Làng đúc đồng Phước Kiều (Điện Bàn, Đà Nẵng)

Làng đúc đồng bên quốc lộ 1

Phước Kiều là làng đúc đồng nằm ven quốc lộ 1, ở xã Điện Phương, huyện (sau là thị xã) Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng^[2][3]. Câu ca "Trống Lâm Yên, chiêng Phước Kiều" cho thấy tiếng tăm của làng ở món nhạc cụ bằng đồng^[3]. Làng còn có tên An Quán, và theo một cách giải thích dân gian được nhà nghiên cứu Nguyễn Minh Phương ghi lại, tên Phước Kiều là ghép từ hai làng Phước Ninh và Đề Kiều (Lạng Sơn) của những người đi làm ăn rồi dừng chân tại đất Thanh Chiêm^[2].

Nguồn gốc: các cách kể

Các nguồn kể nguồn gốc nghề theo những lối khác nhau. Tạp chí Công Thương (2016) dẫn lời các cụ cao niên: làng hình thành khi Dinh trấn Quảng Nam, thời chúa Nguyễn Hoàng, đặt ở đất Thanh Chiêm đầu thế kỷ XVII, nên tuổi nghề hơn 400 năm^[1]. Bài nghiên cứu của Nguyễn Minh Phương (2017) dựa vào gia phả các tộc họ: làng được lập từ buổi đầu các chúa Nguyễn dựng nghiệp ở hai xứ Thuận – Quảng, các ông tiền hiền thuộc tộc Dương Ngọc và Nguyễn Bá truyền nghề đúc cho bà con; cuối thế kỷ XVIII có phường tạc tượng Đông Kiều và phường chú tượng Phước Kiều, đầu thế kỷ XIX triều Nguyễn gộp lại thành "xã hiệu Phước Kiều"^[2]. Cũng theo bài này, dân làng tôn sư Không Lộ là người đầu tiên pha nấu đồng và Cửu Thiên Huyền Nữ là người làm ra thước đo nghề; hằng năm ngày 20 tháng Giêng con cháu về giỗ tổ, nhà thờ tổ còn giữ đại hồng chung nặng 45 kg đúc năm 1858^[2]. Chuyện Không Lộ là truyền thuyết, bài không dựa vào sử liệu độc lập.

Thợ làng và triều đình

Theo Nguyễn Minh Phương, dưới thời phong kiến thợ Phước Kiều phải thay phiên, mỗi người ba tháng trong năm, ra kinh đô Huế đúc tiền, thẻ bài, ấn triện và đồ ngự dụng; thời Tự Đức có 12 thợ giỏi luân phiên ra kinh thành, còn năm Thiệu Trị thứ ba (1843) triều đình ra lệnh thợ nấu kim khí Quảng Nam ở nơi khác phải về nguyên quán vào ngạch thợ^[2]. Tạp chí Công Thương nêu thêm một số nghệ nhân được phong "Cửu phẩm đội trưởng", như cụ Cửu Thuyên (Dương Ngọc Thuyên) và Xã Mãi (Trần Tạo)^[1]; ông Xã Mãi, lý trưởng làng, theo bài khoa học, đã đúc ấn cho vua Duy Tân ngay tại Phước Kiều^[2].

Kỹ thuật: khuôn, rót đồng và "lấy tiếng"

Trong quy trình đúc, công đoạn khó nhất là làm khuôn bằng đất sét trộn trấu. Phần ngoài trộn hai phần đất một phần trấu; phần trong dùng trấu đốt ba phần đen một phần vàng, trộn theo tỷ lệ mười trấu với mười một đất; khuôn cưa đôi, khoét lòng, nung hai lần bằng củi và chỉ dùng một lần. Đồng được nấu trong cơi đất sét pha trấu rồi rót vào khuôn; thợ phải cẩn thận để mồ hôi không nhỏ vào khuôn vì sản phẩm sẽ bị rỗ^[2]. Với đại hồng chung, kíp thợ theo tục lệ ăn chay nằm đất, lập đàn trai tế tổ nghề; khuôn nặng trên 500 kg, cao 1,6–2 m, có khi đúc khuôn cả tháng mới xong^[2]. Khâu "làm nguội" để lấy tiếng chiêng, thanh la, chuông chủ yếu nhờ tai và tay thợ lành nghề; bài của Nguyễn Minh Phương cho rằng tạo âm theo thị hiếu từng dân tộc là nét riêng, giúp phân biệt đồ Phước Kiều với đồ làng khác, và cồng chiêng làng có mặt ở nhiều bản làng dân tộc thiểu số Tây Nguyên^[2].

Làng nghề hôm nay

Sau ngày thống nhất đất nước, địa phương vận động lập Hợp tác xã nhôm đồng Phước Kiều; năm 2000 nghệ nhân Dương Ngọc Thắng lập Công ty TNHH Làng đúc đồng truyền thống Phước Kiều, nhận đơn đặt hàng trang trí từ các khu du lịch, resort^[1]. Bức tranh ở một bài khác ít sáng sủa hơn. Báo Đại Đoàn Kết (2015) cho biết Nhà truyền thống làng nghề, xây năm 2003 với kinh phí gần 2 tỷ đồng, nhanh chóng cửa đóng then cài; nghệ nhân kỳ cựu Dương Ngọc Sang nói dọc quốc lộ 1 có nhiều cửa hàng mang thương hiệu Phước Kiều nhưng khó biết bao nhiêu món được đúc tại làng, và những người còn nghề phần lớn làm theo đơn đặt hàng^[3]. Hai bài viết cách nhau gần một thập niên, nên khó tóm gọn tình hình hiện nay.