Làng đá mỹ nghệ Non Nước (Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng)

Làng đá dưới chân Ngũ Hành Sơn

Làng đá mỹ nghệ Non Nước nằm dưới chân danh thắng Ngũ Hành Sơn (Đà Nẵng), trước thuộc phường Hòa Hải, nay thuộc phường Ngũ Hành Sơn^[2][4]. Các bài báo và nghiên cứu cùng nói làng hiện nay nối tiếp làng nghề điêu khắc đá truyền thống Quán Khái Đông xưa^[1][2]. Tuổi Trẻ giải thích rằng núi Ngũ Hành Sơn có cấu tạo đá cẩm thạch nên "vô tình" khởi đầu nghề điêu khắc đá của những người đầu tiên đến khai phá vùng này^[3].

Nguồn gốc: nhiều mốc và một truyền thuyết

Các nguồn không thống nhất về niên đại. Nghiên cứu của Lê Ngọc Nhất và Lê Thái Phượng, đăng trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Thái Nguyên, cho rằng làng đá hình thành từ giữa thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XVIII, ông tổ nghề là người gốc Thanh Hóa, và truyền thống "trên dưới 400 năm"^[1]. Báo Đại Đoàn Kết (2025) viết nghề có từ những năm đầu thế kỷ XVIII, hơn 300 năm^[4].

Báo Pháp luật Việt Nam (2021) dẫn Thạc sĩ Hồ Tấn Tuấn: bia mộ tiền hiền tộc Huỳnh Bá ở chân núi Mộc Sơn chép lại sắc phong có câu "Thạch tượng Quán Khái xã, Huỳnh Bá tộc thủy khai", và lời kể của người cao tuổi xác định cụ Huỳnh Bá Quát mang nghề đá từ Thanh Hóa vào^[2]. Cùng bài còn dẫn văn bia chùa Phổ Khánh (Đại Lộc) năm 1678 có thợ đá Quán Khái khắc bia; tuy nhiên bài lại ghi tên làng Quán Khái "muộn nhất vào nửa cuối thế kỷ XVIII", hai mốc này không khớp nhau^[2]. Bài cũng kể chuyện hai anh em sinh đôi từ Thanh Hóa vào làng nửa đầu thế kỷ XVII, trong đó người em từ chối tạc tượng hoàng đế Pháp theo yêu cầu của một viên công sứ; chi tiết công sứ Pháp lệch hẳn thời với mốc thế kỷ XVII nên được đọc như truyền thuyết^[2].

Thế kỷ XIX, khi triều Nguyễn dựng cung điện, lăng tẩm, nghề có điều kiện phát triển, một số thợ giỏi được phong hàm Cửu phẩm^[1]. Báo Pháp luật Việt Nam kể người thợ Huỳnh Bá Triêm (ông Cửu Đàn), làm lính thợ ở kinh đô Phú Xuân, học cách làm bộ ấm trà từ những người thợ đá ở đó và mang về làng, mở đường cho đồ mỹ nghệ^[2].

Từ hợp tác xã đến các hộ riêng lẻ

Sau năm 1975, theo nghiên cứu của Lê Ngọc Nhất và Lê Thái Phượng, hợp tác xã đá mỹ nghệ Non Nước lập ra với 130 hộ xã viên, 150 thợ điêu khắc, sau đó thua lỗ, giải thể khi chuyển sang cơ chế thị trường; một số hộ cá thể thích nghi nhanh và phát triển mạnh^[1]. Tuổi Trẻ kể lại từ lời nghệ nhân Nguyễn Việt Minh: nghề từng gần tàn lụi sau chiến tranh, hợp tác xã ra đời với khoảng 100 xã viên, ông làm chủ nhiệm cùng 30 thợ và mở lớp dạy cả người ngoài họ, việc chưa có tiền lệ vì nghề vốn cha truyền con nối^[3].

Nguyên liệu cũng đổi. Năm 1990, UBND tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng quyết định không cho khai thác đá ở Ngũ Hành Sơn nữa^[2]; nay làng nhập đá từ Thanh Hóa, Nghệ An, Thái Nguyên và một số nước, hơn 25.000 tấn mỗi năm^[1].

Kỹ thuật và sản phẩm

Thợ dùng búa tạ, xà beng để tách đá, các loại mũi xó, mũi bạt, mũi ve, mũi ngô để đục và tạo chi tiết; máy cơ khí được đưa vào từ đầu thập niên 1980 và ngày càng thay nhiều công đoạn thủ công^[1][2]. Theo Báo Pháp luật Việt Nam, quy trình gồm ra phôi, chạm hình nét, trang trí hoa văn rồi mài, đánh bóng, công đoạn sau thường do thợ phụ là phụ nữ làm; đôi khi đá được nhuộm bằng phẩm màu, bã chè xanh hay xi đánh giày để lên màu đẹp^[2]. Sản phẩm từ ấm chén, bát đĩa, bia mộ đến tượng Phật, tượng Quan Âm, nữ thần Chămpa^[1][2]. Hằng năm, thợ cúng Tổ nghề ngày mùng 6 tháng Giêng và giỗ Tổ ngày 16 tháng Ba^[2].

Công nhận di sản và quy mô

Nghề điêu khắc đá mỹ nghệ Non Nước được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014, theo Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Thái Nguyên và Báo Đại Đoàn Kết^[1][4]. Số liệu về quy mô lệch nhau theo năm và nguồn:

• Nghiên cứu năm 2021: hơn 370 cơ sở, hơn 3.000 lao động, khoảng 80.000 sản phẩm mỗi năm, doanh thu chừng 100 tỷ đồng (xuất khẩu 52%)^[1].
• Báo Pháp luật Việt Nam, 2021: gần 500 cơ sở, gần 4.000 lao động, chiếm gần 80% hộ dân phường Hòa Hải^[2].
• Báo Đại Đoàn Kết, tháng 12/2025: 385 cơ sở, 1.250 lao động, khu làng nghề quy hoạch giai đoạn 1 từ năm 2013 rộng 35 ha^[4].

Khó khăn hiện nay

Nghiên cứu năm 2021 chỉ ra làng phát triển tự phát, nhiều lô sản xuất chỉ 5 m × 20 m nên thợ làm cả ngoài vỉa hè, bột đá chảy ra đường; việc dùng axit tẩy rửa rồi xả ra khu dân cư gây ô nhiễm nguồn nước^[1]. Báo Đại Đoàn Kết (2025) nói thợ giỏi lớn tuổi, người trẻ theo nghề ít, và máy móc đang làm mờ tính nghệ thuật thủ công^[4]. Phường Ngũ Hành Sơn đã lập đề án bảo tồn nghệ thuật chế tác thủ công đến năm 2030, tầm nhìn 2045^[4], và từ tháng 1/2026 nhận hồ sơ cuộc thi điêu khắc đá Non Nước, giải nhất 100 triệu đồng^[5].