Làng chiếu Định Yên (Đồng Tháp)

Làng chiếu bên sông Hậu

Làng chiếu Định Yên nằm cạnh sông Hậu, thuộc xã Định Yên, huyện Lấp Vò, tỉnh Đồng Tháp; nghề dệt chiếu ở đây nổi tiếng từ gần một thế kỷ nay, và chính người bản địa cũng không biết làng nghề có từ bao giờ^[1]. Làng tập trung ở các ấp An Lợi A, An Lợi B, An Bình và An Khương^[1]. Theo các nhà nghiên cứu, cư dân có gốc từ đồng bằng ven biển Bắc Bộ (Thái Bình, Nam Định), khi vào phương Nam đã mang theo nghề dệt chiếu; hoa văn, họa tiết và kỹ thuật dệt của chiếu Định Yên được dẫn làm bằng chứng^[1][3]. Từ những năm 1920, nghề phát triển đến mức nguyên liệu tại chỗ không đủ, phải mua thêm lác chẻ sẵn, phơi khô từ phía Sa Đéc và các nơi chở đến^[1]. Trước năm 1954, chiếu Định Yên được nhiều ghe thương hồ chở bán khắp đồng bằng sông Cửu Long và lên tới Nam Vang (Campuchia)^[1].

Tháng 9/2013, làng nghề dệt chiếu Định Yên được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[1].

Nguyên liệu và kỹ thuật

Nguyên liệu chính là cây lác (còn gọi là lát) và cây bố mọc tốt trên bãi bồi phù sa ven sông^[3]. Quy trình gồm chọn sợi lác, nhuộm, phơi khô rồi dệt; dệt máy cần một người vận hành, dệt tay cần hai người^[3]. Theo khảo sát năm 2020, nhờ máy dệt hiện đại, năng suất tăng 5–7 lần so với trước^[1]. Sản phẩm gồm chiếu bông, chiếu vảy ốc, chiếu con cò, chiếu cổ cho gia đình khá giả; chiếu trắng, chiếu thường cho nhà bình dân^[1]. Chiếu cổ có kỹ thuật “lãi chữ” tinh xảo, hiện đứng trước nguy cơ thất truyền; một khảo sát gần đây ghi nhận chỉ còn một nghệ nhân giữ được kỹ thuật này^[2].

Chợ chiếu và “chợ ma”

Hưng thịnh của nghề sinh ra chợ chiếu Định Yên, họp vào ban đêm vì ban ngày người sản xuất bận dệt chiếu và thương lái bận mua bán; một người lớn tuổi kể họp chợ đêm còn để tránh sưu thuế. Giờ nhóm chợ mỗi đêm sớm hơn đêm trước một giờ. Chợ không có quầy, sạp: người bán đứng hoặc đi, vác chiếu chào hàng, còn người mua ngồi chờ. Dưới bến, ghe xuồng của hàng trăm người buôn chiếu đậu san sát; trong ánh đuốc lập lòe, bóng người qua lại trông như bóng ma nên chợ có tên “chợ ma”^[1]. Nay xe chở hàng vào tận thôn xóm nên phiên chợ đêm không còn nhộn nhịp như xưa^[1]; người dân đã tái hiện “chợ ma” thành sản phẩm du lịch tại đình Định Yên^[2].

Làng nghề hôm nay

Khảo sát của nhóm tác giả Lê Thị Thanh Yến và Phan Mạnh Nhân cho biết xã Định Yên có khoảng 700–800 hộ tham gia hoạt động liên quan đến dệt chiếu, trong đó 431 hộ chuyên làm nghề; mỗi ngày làng đưa ra thị trường khoảng 1.500 chiếc^[1]. Theo Báo Nhân Dân, thập niên 1980 là thời cực thịnh với gần 1.000 nhân công và chiếu được bán sang Đông Âu, Liên Xô cũ, Thái Lan và Campuchia^[3]. Khó khăn được nêu gồm vốn, thị trường tiêu thụ, cạnh tranh, chất lượng sản phẩm và lao động; việc gắn nghề với du lịch cũng chưa sẵn sàng vì chưa có sản phẩm du lịch đặc trưng và dịch vụ còn hạn chế^[1]. Dân gian có câu “Định Yên có vựa chiếu to, lấy chồng xứ Định khỏi lo chiếu nằm”^[1].